هم همين جواب را داده است « 23 » .
پس حديث ثقلين و حسبنا كتاب اللّه و تمام آنچه گذشت ، مورد تأييد صريح قرار مىگيرد . در تأييد اين نظر باز حديثى داريم از زيد بن ثابت . او همان كسى است كه مباشر اصلى جمع و تدوين زمان ابو بكر و عثمان بود . در زمان رسول خدا هم ديديم كه كاتب وحى بود . او مىگويد : « در پيرامون رسول خدا ( ص ) بوديم كه قرآن را از ميان رقعهها تأليف مىكرديم » .
اين حديث را حاكم در مستدركش به « شرط شيخين » ( بخارى و مسلم ) حديثى صحيح مىداند « 24 » .
بيهقى مىگويد : اين تأليفى كه زيد مىگويد ، جمع كردن آيات متفرقه است در سورهها به اشارهء رسول خدا . « 25 »
اگر همچنين بگيريم ، باز همان جمع كردن و گردآورى مىشود بخصوص وقتى او مىگويد از ميان رقعهها تأليف مىكرديم . پس گردآوردن آن نوشتهها بوده است .
نكتهء مهم ديگرى در همان احاديث بسيار شايع كتب حديث است كه به فراوانى نقل شده و اساس نظريهء جمع زمان ابو بكر قرار گرفته است . در همان حديث معروفى كه باز خواهيم ديد ، ابو بكر زيد را مىخواند كه شروع به جمع آورى قرآن كند و براى متقاعد كردن او مىگويد : « كنت تكتب الوحى لرسول اللّه ( ص ) « 26 » » تو بودى كه وحى را براى رسول خدا مىنوشتى . پس زيد كاتب رسول خدا بوده و براى شخص پيامبر وحى را مىنوشته است . بنابراين طبيعى است كه تصور اين را داشته باشيم كه نسخهء اصلى وحى نزد پيامبر اكرم مىمانده و صحابه از آن نسخه بردارى مىكردهاند . وقتى پيامبر دستور احضار كاتبى را مىفرمود كه آيهاى
هامش
( 23 ) بخارى : فضائل القرآن 16 ، فضائل القرآن ابن كثير 51 . البته در جاى ديگرى آمده : ما ترك رسول اللّه ( ص ) الّا ما بين هذين اللوحين احمد 1 : 220 ، اما حديث متن معتبرتر است .
( 24 ) مستدرك حاكم 2 : 611 ، ابو شامه اين حديث را از كتب مدخل و دلائل بيهقى نقل كرده و در حاشيه به شعب الايمان 1 : 379 و خطى و كتاب الانتصار 1 : 89 و خطى نيز ارجاع داده شده است المرشد الوجيز ص 44 و ح 5 ، مقدمتان : مقدمهء مبانى 49 .
( 25 ) ابو شامه 44 ، اتقان : اوايل نوع 18 .
( 26 ) بخارى : تفسير سورهء 9 : 20 ، فضائل القرآن 3 ، 4 ، احكام 37 ، ترمذى : تفسير سورهء 9 : 18 ، احمد 1 :
10 ، 13 و 5 : 188 . اتقان 1 : 203 نوع 18 .