كنند . بعضى گفتهاند : منظورش از جمع ، كتابت بوده نه حفظ . پارهاى گفتهاند :
منظور جمع بوجوه همهء قراآت است ، يا دريافت روياروى از رسول خدا و يا جمع چيزى بعد از چيزى است تا نزولش تكامل يافته ، يعنى اينها ظاهرا هر سال و هر موقع ، آنچه تا آن موقع نازل شده بود حفظ داشتهاند . امام ابو بكر باقلانى ( م 403 ) در كتاب الانتصار خود براى رفع اشكال اين حديث هشت جواب مىدهد ، ولى واقع اين است كه جوابها قانع كننده نيست و ابن حجر ( م 852 ) هم آنها را نمىپسندد . « 28 » به قول مازرى ( م 536 ) فقيه مالكى ، انس از كجا چنين احاطهاى داشته كه از دانش همهء صحابه كه در بلاد مختلف متفرق بودهاند خبر مىدهد ! اين موجب شده كه ملحدان بدان استناد كنند كه پس جز اين چهار نفر ديگران قرآن را كامل نمىدانستهاند و حال آنكه صدها نفر از صحابه بدان علم داشتهاند و تواتر همهء اجزاء قرآن مسلّم است . « 29 »
ولى احتمالى قوىتر هم وجود دارد : أنس خود از قبيلهء خزرج است و ميان أوس و خزرج رقابتى ديرينه بود . چه بسا كه انس از فرط تعلّق خاطر به خزرج ، فقط آن حافظانى را به ياد آورده كه خزرجى بودهاند و بدين ترتيب همهء أوسىها و مهاجران و ساير اعراب از ياد رفتهاند .
به خصوص اگر به ياد بياوريم كه قتاده از انس نقل مىكرد « 30 » كه أوسيان به چهار كس افتخار مىكردند : حنظلة بن الراهب غسيل الملائكه « 31 » ، عاصم بن ثابت ( م 4 ه ) حمايت شدهء زنبوران ( حمىّ الدّبر ) « 32 » ، خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين ( م 37 ه ) « 33 » و
هامش
( 28 ) اتقان 1 : 247 نوع 20 ، كتاب الانتصار 1 : 48 ظ خطى به نقل از المرشد الوجيز 39 .
( 29 ) معلم شرح صحيح مسلم 2 : 147 ظ خطى ، به نقل از المرشد الوجيز 40 و اتقان 1 : 245 .
( 30 ) فضائل القرآن ابن كثير 46 ، التراتيب الاداريهء كتانى 1 : 45 .
( 31 ) حنظلة بن ابى عامر راهب در جنگ احد كشته شد و پيامبر خبر داد كه فرشتگان او را غسل دادند .
از آنجا به « غسيل الملائكه » شناخته شد . ( ابن هشام 3 : 79 ) .
( 32 ) كتاب المحبّر 118 ، او شاهد بدر و احد بود و در يوم الرجيع شهيد شد . كافران مىخواستند به انتقام روز احد سر از تنش جدا كنند . ولى زنبوران چون ابرى پديد آمدند و مانع شدند . ابن هشام 3 : 180 ، اشتقاق 437 ، احمد 2 : 295 ، 311 ، بخارى : جهاد 170 و مغازى 10 ، 28 . ( اين حادثه را در مورد خبيب بن عدىّ انصارى هم گفتهاند : بخارى ؛ مغازى ب 28 ، طيالسى ح 2597 ) .
( 33 ) گواهى و شهادت او به جاى گواهى دو نفر پذيرفته بود . اختصاص شيخ مفيد 64 ، اصول كافى نوادر كتاب الشهادات . در زمان ابو بكر و بحث از دو آيهء آخر سورهء توبه داستانش خواهد آمد .