قدر مسلّم آن است كه حافظان قرآن در عهد نبى ( ص ) ، چندين برابر اين عده است كه عادت خلاف اين را محال مىشمارد . « 13 » همهء اينها در پرتو اهتمام پيامبر و بر اثر شور و شوق ايمان خود همهء قرآن را از حفظ داشتند . اگر هم در ميان آنها كسانى مثل مجمّع بن جاريه ( م حدود 50 ه ) يكى دو سوره از قرآن را در زمان رسول خدا نمىدانسته « 14 » ، مسلما بعد از پيامبر اكرم آن را كامل كردهاند « 15 » . البته چه بسا كه بين آنها يكى دو نفرى هم بر اين نقص باقى مانده باشند . « 16 »
مشكل اصلى كه در اينجاست اين است كه روايات نام كامل همهء صحابهء جامع قرآن را در بر ندارند . در احاديث مختلفى كه از جمع قرآن در زمان رسول خدا صحبت كردهاند ، هر حديثى از 4 نفر ، 5 نفر و شش نفر سخن گفته « 17 » ، اما صورت جامع و كاملى به دست نداده است .
اين صورتهاى موجود معمولا دو نوع از حافظان را در بر دارند : يكى آنها كه تمام قرآن را كما بيش از حفظ داشتهاند و ديگر آنها كه اضافه بر حفظ ، از طرف پيامبر اكرم مأمور به تدريس قرآن هم بودهاند .
در اين يكى اشكالى نيست : در حديثى آمده كه پيامبر فرمود : قرآن را از چهار نفر فرا بگيريد : عبد اللّه بن مسعود ، سالم مولى ابن حذيفه ، معاذ بن جبل و ابىّ بن كعب « 18 » . در اين روايت هيچگونه حصرى نيست . يعنى تعداد معلمين كتاب بهيچوجه محدود به همين چهار نفر نشده و وجود عدهء زيادى چون : اهل الصفّه ، على بن ابى طالب ( ع ) ، مصعب بن عمير ، عتاب بن اسيد ، عمرو بن حزم ، خالد بن سعيد ،
هامش
( 13 ) المرشد الوجيز 38 .
( 14 ) ابن سعد 4 : 2 / 86 ، س 18 ، ابو شامه 38 .
( 15 ) چنان كه گفتهاند ابن مسعود نيز سورههائى را كه نمىدانسته به روايتى از مجمّع آموخته ( ابن سعد 4 :
2 / 112 ) .
( 16 ) شرح الطريقة المحمديه از نابلسى 1 : 253 .
( 17 ) بخارى : مناقب الانصار 17 ، مسلم : فضائل الصحابه ح 119 و 120 ، ترمذى : مناقب 32 ، ابن سعد 2 : 2 / 112 - 114 ، احمد 3 : 233 ، 277 ، طيالسى ح 2018 ، نشر 1 : 6 ، ابن عساكر 5 : 445 .
( 18 ) اتقان 1 : 244 نوع 20 ، الجامع الصغير 1 : 26 5 ح 3889 ، قرطبى 1 : 58 ، مقدمتان 95 ، قسطلانى 10 : 278 كتاب الاحكام شمارهء 25 ، النووى 372 ، ابو شامه 36 ، ايضا رك . بخارى :
فضائل اصحاب 26 و 27 ، مناقب الانصار 14 ، 16 ، فضائل القرآن 8 ، مسلم : فضائل الصحابه ح 116 - 118 ، ابن سعد 2 : 2 / 110 ، احمد 2 : 163 ، 189 ، 195 و 6 : 165 ، طيالسى : ح 2245 ، 2247 .Caetani؛Annali،II، 117 .