3 ) تدريجى بودن در اسلوب : در آغاز گفتار نرم و ارشاد و موعظهء حسنه است و نرمشى با دشمنان دارد و بعد مرحلهء مقاومت در برابر متعديان مىرسد و سپس حكم جهاد صادر مىگردد .
طبيعى است كه اگر نزول يكباره مىبود اين سير تدريجى دعوت و آن نشر رسالت بدان كيفيت ديگر منتفى بود .
حكم پس از نزول
اين نزول تدريجى كه ديديم بر حسب حكمتى كه براى تربيت مردم و نشر رسالت و اثبات الهى بودن كلام و اقتضاء زمان ايجاب مىكرد پيش آمد . بيان حكم در زمان لازم بود . بنا بر اين بيشتر اوقات حكم پس از نزول بود . يعنى در ابتدا كريمهء شريفهاى نازل مىگشت و پس از آن مردم مكلّف به اجراى حكمى مىگشتند و يا امرى بيان مىشد . مثلا قول او :
« قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى
( 87 : 14 ) پاك شد و پيروز آمد هر كه چيزى از مال خود داد » . از عبد اللّه بن عمر ( م 73 ه . ) نقل كردهاند كه اين آيه در زكات فطر نازل شده است . ولى ديگرانى گفتهاند كه اين تأويل بىوجه است زيرا سوره مكّى است و در مكّه عيد و زكات و روزهاى نبوده است . اما بغوى در تفسيرش جواب مىدهد كه ممكن است نزول آيه پيش از حكم باشد . يعنى در آغاز آيه نازل شده و حكم به زكات بعدا صادر گرديده است .
نمونهء ديگر آيههاى 1 و 2 سورهء بلد است :
« لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ . وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ »
؛ سوگند بدين ديار ( مكه ) . و تو در اين شهر دست گشادهاى » . سوره مكّى است اما اثر « حلّ « 1 » » روز فتح مكه پديدار گشت كه در آن روز فرمود : « حلال شده است به من ساعتى از روز » . و باز فرمود :
« جُنْدٌ ما هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ
( 38 : 11 ) اين سپاه اندك احزاب مغلوب و نابود شدنى است » . اين وعده در مكه آمد كه لشكر مشركان فرارى خواهد شد و نابود مىگردند ، اما تأويلش در روز بدر
هامش
( 1 ) بنا به يكى از اقوال در تفسير كلمهء « حلّ » .