درجه بندى حكيمانهاى ، تربيت امتّى را به پايان رساند .
اين را هم بايد اضافه كرد كه البته همهء احكام ، تدريجى نازل نشده و در آن مورد كه لازم بوده قاطع و بىترديد ، بدون درجه بندى و جازم حكم لازم صادر شده است . احكام دربارهء قتل و سرقت و غصب و مال مردم خوردن و انواع غش در معاملات ، و زنا بدون سهل انگارى و مسامحه و تساهل يكباره و قطعى نازل شده و تحريم گرديده است . درست است كه بيشتر اين تحريم به حكم حكمت بالغهء الهى در مدينه پيش آمد ، اما به هر صورت به نحو قاطع و محكم بيان شده و تدريج و مرتبهاى بعد مرتبه و درجهاى بعد درجه در آن ديده نمىشود . اما آنجا كه لازم بوده نزول حكم تدريجى بوده است .
اين تنزّل تدريجى خود تطابقى با فطرت انسانى و بخصوص تغييرات در اجتماعات بشرى دارد ، و همين توافق ميان سنت خدائى در تغييرات اجتماعى و فطرت انسانى خود آيتى است از آيات الهى و دليلى ديگر بر صدور كتاب از مصدر ربّانى . تغييرات اجتماعى ، از نظر فرد و اجتماع ، يك عمل مكانيكى نيست ، بلكه خود يك حركت ديناميكى است كه در آن محتواى جامعه و مظاهر عمومى زندگى اجتماعى تغيير مىكند . و مهمترين خصيصهء اين تغيير ، نفوذ آن به اعماق روح بشرى و بروز و تجلّى خصائص اصيل فطرت انسانى است . طبيعى است كه براى بدست آوردن اين اثر ، بايد اين تغيير منطبق با حاجات اصيل انسانى باشد و الا در مدتى كوتاه يا دراز محكوم به فنا خواهد بود . فطرت انسانى پيشرفت تدريجى را عميقتر پذير است . تند باد طوفان لمحهاى مىخروشد و در هم مىريزد و مىرود ، اما نم نم باران تا اعماق زمين نفوذ مىكند . طبيعت جامعه با اين پيشرفت تدريجى ، تغيير نهادى و بنيادى را بهتر سازگار است .
اين نزول تدريجى به پايدار ساختن مؤمنان و مجهز ساختن آنان به سلاح صبر و يقين ، كمك بزرگى كرد . زيرا هر ساعت و هر لحظه بر آنان از داستان رسولان و امم سلف و عاقبت كار ايشان بر آنها فرو مىخواند و آنچه بر گذشتگان و امتهاى پيش رسيده بود و آن وعدههائى كه خداوند به بندگان شايستهء خود داده ، از پيروزى و پاداش و تأييد و تمكين ، همه را بازگو مىكرد . نمونههاى ديگرى از اين نزول تدريجى احكام را در فصلهاى بعد « نخستين آيه در چند موضوع » دوباره خواهيم ديد .
تاريخ قرآن ( فارسى ) — صفحة 205
مساهمون: محمود راميار
ص٢٠٥