گفتار هفتم پاك - تفسير قرآن پاك ، قطعهاى از تفسيرى بىنام به فارسى . . . ،
به كوشش على رواقى ، تهران ، 1348
اين متن ، بىگمان يكى از زيباترين و كهنترين آثارى است كه از زبان فارسى به دست ما رسيده است . استاد مرحوم مجتبى مينوى آن را متعلق به اواخر قرن چهارم يا اوايل پنجم هجرى پنداشته و محل ترجمه را هم مشرق فلات ايران از خراسان تا غزنين فرض كرده است ( مقدمه ، ص 3 - 4 ) . حتى نسخهء كتاب هم بسيار كهن است .
خصوصيات خط و سبك تحرير و املاى كلمات نشان مىدهد كه ديرتر از سال 450 هجرى نوشته نشده است .
اين كتاب ، مانند بيشتر ترجمههايى كه ما بررسى مىكنيم ، از شرق ايران برخاسته و ناچار با ديگر ترجمههاى ما ، يعنى ترجمهء رسمى ، بخشى ، عشر ، كمبريج ، پلى ، شمارهء 4 و حتى قصهها ، در محدودهء واژگانى - گويشى تقريبا يگانهاى قرار دارند : بسيارى از كلمات فراموش شده ، در همه يا برخى از آنها تكرار شده ( فرغول كار ، خستو - خستون ، بىستون ، پاى واه . . . ) ، در بيشتر آنها ، صدايى بين ف و واو وجود داشته كه در برخى نسخههاى كهن با فاى سه نقطه نوشته شده مانند : فام به جاى وام ( مقدمهء پاك ، عكسى ، ص 3 ) . . . ساختار عبارات ، بهخصوص در ترجمهها ، گويى در همهء اين كتابها به يك شيوه است . اما اين شباهت دور يا نزديك در تركيب جملات - كه البته هنگام مقايسه ميان متون آشكار خواهد شد ، شايد ديگر تنها زاييدهء « خراسانى » بودن