نخستين مدون تفسير
نگارش تفسير در نيمه اول قرن دوم هجرى آغاز شد و در ابتدا به صورت جمع آورى روايات بوده است . در اين دوره روايات تفسيرى در ضمن ديگر روايات و به عنوان بابى در كتابهاى حديثى تدوين مىشده است . افرادى مانند يزيد بن هارون سلمى ( متوفاى 117 ق ) ، ابان بن تغلب ( متوفاى 141 ق ) ، شعبه حجاج ( متوفاى 160 ق ) ، وكيع بن جراح ( متوفاى 197 ق ) و سفيان بن عيينه ( متوفاى 198 ق ) كه از پيشگامان نگارش حديث بودند ، به اين كار همت گماردند . « 1 »
پس از مدتى ، تفسير به صورت اثرى مكتوب و مستقل تدوين شد ؛ اما دربارهء نخستين مدوّن تفسير اختلاف نظر هست و اظهار نظر در اين باره بسيار مشكل مىنمايد . در اينجا به چند ديدگاه اشاره مىشود :
1 . ابن عباس ( متوفاى 68 ق ) « 2 »
برخى ابن عباس ( متوفاى 68 ق ) را نخستين مدوّن تفسير معرفى كردهاند . طبرى در جامع البيان مىنويسد : « رأيت مجاهدا يسأل ابن عباس عن تفسير القرآن و معه الواحه فيقول له ابن عباس : أكتب : قال حتى سأله عن التفسير كله » ؛ « 3 » مجاهد را با لوحهايى ديدم كه از ابن عباس از تفسير مىپرسيد . ابن عباس به او مىگويد : بنويس ! گويد همين طور ادامه داد تا اينكه تمام تفسير را پرسيد و نوشت .
برخى اين روايت را دليل بر آن مىدانند كه ابن عباس تفسيرى دارد ؛ اما اين روايت هيچ دلالتى بر اينكه ابن عباس تفسير مكتوب داشته است ، ندارد ؛ ولى
هامش
( 1 ) . ر . ك : محمد حسين ذهبى ، التفسير و المفسرون ، ج 1 ، ص 144 .
( 2 ) . شخصيت ابن عباس ، سعيد بن جبير ، مجاهد ، عكرمه و . . . در درس سوم و چهارم تفسير در دوران صحابه و تابعان معرفى مىشود .
( 3 ) . محمد بن جرير طبرى ، جامع البيان في تأويل آى القرآن ، ج 1 ، ص 30 .