چاپ رسيد . طبرى نيز در تفسير خود حدود هفتصد بار در جاهاى مختلف از آن نقل مىكند . « 1 »
4 . فرّاء نحوى « 2 » ( متوفاى 207 ق ) .
بسيارى از مورخان ، از جمله ابن نديم ، « 3 » و مفسران بر اين باورند كه فرّاء نحوى ، صاحب معانى القرآن ، نخستين مدوّن تفسير است ؛ اگرچه دكتر ذهبى ، صاحب التفسير و المفسرون ، آن را نمىپذيرد . « 4 »
تفسير معانى القرآن هم اكنون از آثارى است كه بارها به چاپ رسيده و نسخههاى سه جلدى آن نيز موجود است . ابن شهر آشوب در اسباب النزول ، اسناد روايات خود را به فرّا مىرساند و كتاب معانى القرآن ، لغات القرآن و الوقف و الابتداء را از او مىداند و وى را يكى از پركارترين مؤلفان در زمينه علوم قرآنى شمرده است . « 5 » به نظر مىرسد اين ديدگاه قوىتر از ساير ديدگاهها باشد .
5 . عكرمه ( متوفاى 105 ق )
ابن نديم در الفهرست « 6 » ضمن بر شمردن كتابهايى كه در تفسير قرآن تدوين شده است ، از تفسير عكرمه ياد مىكند .
6 . ابن جريح ( متوفاى 105 ق )
نوشتهاند ابن جريح سه جزء بزرگ در تفسير قرآن نوشته است . « 7 » ذهبى پس از نقل ديدگاههاى گوناگون ، اين باور را كه ابن جريح اولين مدون تفسير است ، ترجيح
هامش
( 1 ) . التفسير و المفسرون في ثوبه القشيب ، ج 1 ، ص 341 .
( 2 ) . فرّاء ، يحيى بن زياد اقطع ، معروف به يحيى الفراء ( متوفاى 207 ق ) از شاگردان كسائى است كه در واقعه فخّ حضور داشته .
( 3 ) . ابن نديم ، الفهرست ، ص 99
( 4 ) . التفسير و المفسرون ، ج 1 ، ص 143
( 5 ) . ر . ك : عقيقى بخشايشى ، طبقات مفسران شيعه ، ج 1 ، ص 469 .
( 6 ) . الفهرست ، ص 59 .
( 7 ) . محمد حسين ذهبى ، التفسير و المفسرون ، ج 1 ، ص 155 .