3 - 2 . تفسير فرّاء
يحيى بن زياد اقطع ، معروف به « يحيى الفرّاء » ( متوفاى 208 ق ) ، پس از ابو عبيد اين روش را ادامه داده و كتاب معانى القرآن را با سبك مجاز القرآن نگاشته است .
يادآورى مىشود كه فرّاء ، خود دانشمندى متبحر در لغت و ادبيات عرب بوده است و بدين جهت در تفسيرش جنبههاى نحوى ، بر جنبههاى ديگر غالب است ؛ با وجود اين ، مسائل بيانى را كمتر از ابو عبيده مطرح نكرده .
اين كتاب براساس ترتيب مصحف به ايراد مسائل بيانى ؛ مانند كنايه ، تشبيه ، استعاره و مجاز پرداخته و در ذيل تفسيرش مثلها ، نثرها و اشعار عربى را براى توضيح معناى آيات آورده است . افزون بر آن ، رواياتى نيز از صحابه و تابعان نقل مىكند . « 1 » ابن شهر آشوب در اسباب النزول ، اسناد روايات خود را به فرّاء مىرساند و غير از كتاب معانى القرآن ، كتابهاى لغات القرآن و الوقف و الابتداء را نيز از او نام برده است ، و او را يكى از پركارترين مؤلفان در زمينهء علوم قرآن بر مىشمارد . « 2 »
3 - 3 . تفسير جاحظ
ابو عثمان ، جاحظ ( متوفاى 225 ق ) كتابى به نام نظم القرآن تأليف كرده و بسيارى از مباحث خود را به بيان عبارات قرآنى اختصاص داده و به شكل گستردهاى مجاز ، تشبيه و . . . را مطرح كرده است . جاحظ ، به شكل فنى و دقيق بحث كرده ؛ امّا با تأسف ، تمام قرآن را تفسير نكرده ، بلكه به طور متفرق آياتى از قرآن را ضمن بحثهاى بيانى تفسير نموده است . « 3 »
هامش
( 1 ) . حفنى شرف ، اعجاز القرآن البيانى بين النظرية و التطبيق ، ص 20
( 2 ) . طبقات مفسران شيعه ، ج 1 ، ص 469
( 3 ) . حسين صغير ، المبادى العامة لتفسير القرآن الكريم ، ص 110