از تفاسير ديگر مىتوان تفسير القرآن ، حسين بن سعيد اهوازى ( اواخر قرن سوم ) را نام برد كه از راويان موثق در دوران امام رضا ، امام جواد و امام هادى عليهم السلام است . « 1 » ديگر اثر قرآنى اين دوره ، ناسخ القرآن و منسوخه از سعد بن عبد اللّه اشعرى ( متوفاى 299 يا 301 ق ) است كه احتمال دارد همان تفسير نعمانى باشد . « 2 » همچنين كتاب التفسير و فضل القرآن از احمد بن محمّد بن خالد برقى ( متوفاى 274 ق ) است كه صاحب تأليفات فراوانى مىباشد . در زمينه قرآن ؛ كتاب التأويل ، كتاب ثواب القرآن و كتاب خلق السموات و الارض به ايشان نسبت داده شده است . « 3 »
محمّد بن ادنه وى به 26 مفسر در قرن سوم اشاره مىكند . از جمله آنها ، محمّد بن ادريس شافعى ، صاحب احكام القرآن و محمد بن مسنير ( ابو على نحوى لغوى ) معروف به قطرب ( متوفاى 206 ق ) مؤلف معانى القرآن في التفسير و كتاب الرد على الملحدين في تشابه القرآن است . اثر ديگر قرآنى ، از دانشمند پرتلاش ابن همام صنعانى ( متوفاى 211 ق ) است كه كتابهاى زيادى در مباحث قرآنى نوشته ؛ از جمله نظم القرآن ، قواعد القرآن ، تفسير الفاتحه و الحروف المقطعه في اوائل السور . « 4 » برخى او را از ارادتمندان على عليه السلام مىدانند . شيخ طوسى رحمه اللّه وى را از اصحاب و ياران امام صادق عليه السلام معرفى مىكند . « 5 » از جمله مفسران اين عصر ، يزيد بن هارون سلمى واسطى ( متوفاى 217 ق ) مىباشد . ايشان حافظهاى قوى داشت و محدّث و مفسر زمان خود بود . ديگر مفسّر ، ابو حاتم سجستانى ( متوفاى 250 ق ) است كه در تفسير تاليفى دارد . مىتوان از ابو العباس مبرّد نيز نام برد كه اديبى توانمند ، داراى فصاحت و بلاغت و شاگرد كسايى بوده و كتاب معانى القرآن و اعراب القرآن از
هامش
( 1 ) . احمد بن على نجاشى ، رجال النجاشى ، ص 43 ؛ شيخ طوسى الفهرست ، ص 58
( 2 ) . رضا استادى ، آشنايى با تفاسير قرآن مجيد ، ص 6
( 3 ) . ر . ك : شيخ طوسى ، الفهرست ، ص 20 .
( 4 ) . ابن نديم ، الفهرست ، ص 52
( 5 ) . عقيقى بخشايشى ، طبقات مفسران شيعه ، ج 1 ، ص 457 ، 474