2 . علوم مختلف شكوفا شد ؛ لغت و ادبيات رشد يافت ؛ عرفان در آغاز راه بوده و اختلاف شديدى در مباحث كلامى ايجاد شد ؛
3 . علم تفسير به صورت يك علم مستقل تدوين گرديد ؛
4 . تفسير در اين عصر به علت بالندگى علوم مختلف ، با رويكردهاى مختلف روايى ادبى ، لغوى و عرفانى نگاشته شد ؛ « 1 »
5 . اختلاف در رويكردها ، باعث تثبيت روش روايى در تفسير در قرن چهارم گرديد . « 2 »
تفاسير و مفسران قرن سوم
چنانچه پيش از اين گذشت ، تفسير در اين قرن از نظر كمى و تنوع در شيوه گسترش يافت . در اين دوره حدود هفتاد تفسير و مفسر از شيعه و اهل سنت نام برده شده .
حدود 26 نفر آنان را محمّد بن ادنه وى در طبقات المفسرين « 3 » نام مىبرد كه برخى از آنها در رويكردهاى تفسيرى قرن سوم خواهد آمد . بيش از چهل « 4 » نفر نيز از ياران ائمه اطهار عليهم السلام نام برده شده كه در تفسير و مباحث قرآنى ، صاحب اثر بوده و برخى از معروفترين آنان عبارتند از :
1 . تفسير المصابيح اسفراينى ( متوفاى 201 ق )
ابو العباس احمد بن حسن اسفراينى ، صاحب تفسير المصابيح است . اين تفسير آياتى را بررسى مىكند كه درباره اهل بيت عليهم السلام نازل شده است . صاحب الذريعة نام تفسير او را المصابيح فيما نزل من القرآن في اهل البيت عليهم السلام مىداند . « 5 »
هامش
( 1 ) . در اين قرن مباحث كلامى بويژه حدوث و قدم كلام الاهى مطرح شد ؛ امّا تفسير با رويكرد كلامى قرن چهارم به بعد تأليف شده است . ر . ك : عقيقى بخشايشى ، طبقات مفسران شيعه ، ج 1 ، ص 251 .
( 2 ) . مطالب اين بخش را از كتابهاى تاريخ تحليلى و سياسى اسلام ، تأليف على اكبر حسنى ، سير تطور تفاسير شيعه و طبقات مفسران عقيقى بخشاشى بهره بردهايم .
( 3 ) . احمد بن محمّد ادنه وى ، طبقات المفسرين ، ص 25 - 45
( 4 ) . عقيقى بخشايشى ، طبقات مفسران شيعه ، ج 1 ، ص 457 - 555
( 5 ) . حاج آقا بزرگ تهرانى ، الذريعه ، ج 21 ، ص 78