تفسيرى و ديدگاههاى شمارى از مفسّران و صاحبنظران بپردازيم ، سيرى كوتاه در چگونگى مبانى ارزيابى و اعتبار روايات فقهى ، به ويژه خبر واحد گمانآور ، و شروط پذيرش يا رد آن ، خواهيم داشت .
2 - 1 - 1 - اعتبار خبر واحد در فقه از نگاه شيعه
دانشمند اصولى و فقيه وارسته و نامى ، شيخ انصارى رحمه اللّه ، بحث حجيّت خبر واحد را بسان مباحث ديگر ، به گونهاى ژرف و گسترده به ميان كشيده و در اينبارهء ، سخن را با ادّعاى پذيرش اعتبار فى الجملهء خبر واحد آغاز مىكند و سپس دو ديدگاه را ، كه يكى ، حجيت خبر واحد را انكار نموده و ديگرى آن را پذيرفته ، يادآورى مىكند . ايشان ، ديدگاه نخست را به بزرگانى چون ، سيد مرتضى ، ابن زهره ، طبرسى و ابن ادريس مستند مىداند و مىنويسد :
« فالمحكىّ عن السيد و القاضى و ابن زهره و الطبرسى و ابن ادريس ، قدس اللّه اسرارهم ، المنع » . « 1 »
سپس مىافزايد : « صاحب معارج ديدگاه منتسب به شيخ مفيد رحمه اللّه را چنين نقل كرده كه گفته است : خبر واحد ، در صورتى كه با دليلى قطعآور ، مانند اجماع يا شاهدى از عقل همراه باشد معتبر است و عذرى در عدم پذيرش آن وجود ندارد . » « 2 »
در برابر ديدگاه نخست ، كه تنها به شمار اندكى از اماميّه نسبت داده شده ، اجماع همهء عالمان از عصر حاضر تا زمان شيخ مفيد رحمه اللّه و شيخ طوسى رحمه اللّه بر حجيّت و اعتبار خبر واحد استوار است ، ازاينرو ، شيخ انصارى رحمه اللّه در مقام بيان دليل اجماع بر اعتبار خبر واحد ، دستيابى به آن را به دو شكل اجماع محصّل و منقول ممكن دانسته و مىنويسد :
« دليل اجماع را به يكى از اين دو روش مىتوان تقرير كرد : روش نخست ، جستجو در سخنان عالمان ، از دوران كنونى تا زمان شيخ طوسى و مفيد - رحمة ا . . . عليهما - است كه به
هامش
( 1 ) . شيخ مرتضى انصارى ، فرائد الاصول ، قم ، مؤسسة انتشارات اسلامى وابسته به شوراى مدرسين حوزه ، سال 1381 ه . ق ، ج 1 ، ص 109 .
( 2 ) . « و ربما نسب الى المفيد ، قدّس سّره ، حيث حكى عنه فى المعارج أنّه قال : إنّ خبر الواحد القاطع للعذر ، هو الذّى يقترن اليه دليل يقضى بالنّظر الى العلم و ربما يكون ذلك اجماعا او شاهدا من عقل » .