براى ذكر كلمهء « أبناء » نبود ، زيرا اگر مقصود از « أنفس » رجال بود ، رجال شامل پسر هم مىشد ، چنانكه شامل برادر ، پدر و مانند آن خواهد شد و ديگر نيازى به ذكر كلمهء « أبناء » نبود . پس معلوم مىشود كه منظور از « أنفس » رجال نيست .
قسم دوّم : گاهى از ظهور سياق آيات ، يا هدف نهايى آنها معناى آيهاى روشن مىشود .
در اين قسم . گرچه مفسّر و مفسّر به هم مرتبط است ، ليكن پيوند آنها از قبيل اتّصال لفظى نيست . مانند اين كه ، تدبّر در سياق آيهء تطهير « 1 » نشان مىدهد كه محتواى آن مخصوص گروه معيّن است و زنان پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلّم ، مشمول و مندرج در آن نيستند ، زيرا آيات سورهء احزاب از 28 تا 34 ، همگى مشتمل بر ضماير جمع مؤنث است و تنها جملهاى كه پيام تطهير را به همراه دارد مشتمل بر دو ضمير جمع مذكّر است كه چنين ضميرى با سياق گذشته و آيندهء جملهء مزبور هماهنگ نيست . از اين تغيير ضمير و دگرگونى تعبير مىتوان استنباط كرد كه مراد از آيهء تطهير ، يعنى جملهء
إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً
« 2 » ، هرگز زنان رسول اكرم صلّى اللّه عليه و إله و سلّم نيستند چنان كه شأن نزول نيز آن را تأييد مىكند و گرنه از آنان چنين تعبير مىشد : « عنكنّ و ليطهّركنّ » چنان كه بيش از بيست بار از آنان در قبل و بعد از جملهء ياد شده ، با ضمير جمع مؤنّث تعبير شده است .
قسم سوّم : گاهى از ذكر مبتدا يا خبر ، فاعل يا فعل ، و نيز از ذكر شرط يا جزا و مقدّم يا تالى در آيهاى معلوم مىشود ، آنچه از اين عناوين در آيهء ديگر حذف شده چيست ؛ اين قسم ممكن است به هم اتّصال لفظى داشته باشد و ممكن است از هم منفصل باشد ، مانند اين كه گاهى فعل در جملهءاى محذوف است و چند فعل مىتواند در تقدير باشد ، ليكن به شهادت فعل معيّن كه در جملهء ديگر واقع شده و در همين سياق قرار دارد ، مىتوان استظهار كرد كه آن فعل محذوف كدام است . مثلا در آيهء
« وَ إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً . . . »
« 3 » براى تعيين فعل محذوف مىتوان از آيهء ديگر همان سوره ، يعنى آيهء
لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى
هامش
( 1 ) . احزاب ، 33 / 33 ، آيه در چند سطر بعد آمده است .
( 2 ) . احزاب : 33 / 33 ، ترجمه : « همانا خداوند مىخواهد كه از شما اهل بيت هر پليدى راى بزدايد و شما را چنان كه بايد و شايد پاكيزه بدارد » .
( 3 ) . اعراف : 7 / 73 .