انواع آن بازگو نشده است ، ليكن ديديم كه اين روش تفسيرى با گونههاى مختلف آن ، عملا در تفاسيرشان به كار گرفته شده است . با اين حال ، برخى از دانشمندان و مفسّران حاضر ، به بررسى ، استقراء و نامگذارى اين روشها مبادرت ورزيده و براى روش تفسير قرآن به قرآن گونهها و انواعى را يادآور شدهاند ، بىگمان ، شناخت روشمند و نظم يافتهء اين انواع ، به بهرهمندى آسانتر از اين روش تفسيرى مهم خواهد انجاميد . ازاينرو ، به منظور آشنايى با انواع تفسير قرآن به قرآن ، سخن چند تن از قرآنپژوهان معاصر را دراينباره مىبينيم .
الف - اقسام تفسير قرآن به قرآن از نگاه آية اللّه جوادى آملى - حفظه اللّه
اين مفسّر عارف ، متألّه و وارسته ، در بحث عميق و دقيقى با همين عنوان ( اقسام تفسير قرآن به قرآن ) گونههاى تفسير قرآن به قرآن را به ده مورد رسانده و براى هر كدام ، يك يا چند نمونه مىآورد ، با اينحال يادآورى مىكند كه اين مقدار ، همهء اقسام تفسير قرآن به قرآن نمىباشد .
ايشان نخست ، در توضيح كوتاهى پيرامون ويژگى و چگونگى اين اقسام مىنويسد :
« تفسير قرآن به قرآن ، انحاى گوناگون دارد كه برخى از آن صور ، سهل و بعضى از آنها صعب است . بعضى از اقسام آن بقدرى سهل است كه شايد عنوان تفسير قرآن به قرآن از آن منصرف باشد ، چنانكه برخى به قدرى پيچيده است كه به دشوارى به ذهن مفسّر فحّاص متتبّع مىرسد و چون پيوند آيات مورد تفسير هميشه از سنخ واژهها نيست ، شايد برخى آن را از سنخ تفسير قرآن به قرآن ندانند . به هر تقدير ، عنوان تفسير « قرآن به قرآن » نه داراى مرزبندى لغوى است و نه داراى حقيقت شرعى ، بلكه وابسته به عمق غوص مفسّر دريانورد يا به سمك و اوج مفسّر آسمانسا و فضانورد است تا چه اندازه با علم حصولى پرواز كند يا چه ميزان با علم حضورى غوّاصى كند . » « 1 »
پس از آن به توضيح و شرح مبسوط اين اقسام مىپردازد « 2 » كه به دليل پرهيز از
هامش
( 1 ) . عبد اللّه جوادى آملى ، تفسير تسنيم ، ج 1 ، چاپ نخست ، قم ، مركز نشر اسراء ، 1378 ش ، ص 110 و 111 .
( 2 ) . تفصيل اقسام ، در هفده صفحه ، در منبع پيشين ، از ص 111 تا ص 128 آمده است .