افزون نويسى ، تنها پنج قسم آن را با همان شرح ايشان ، گزارش مىكنيم و در پنج قسم ديگر آن اصل اقسام را نقل مىكنيم و از گزارش توضيحات مبسوط ايشان خوددارى مىگردد .
قسم اوّل : گاهى صدر آيه ، قرينهء ذيل آن يا ذيل آن ، شاهد صدر قرار مىگيرد . در اين قسم از تفسير ، بخش مفسّر متّصل به بخش مفسّر است ، مانند اين كه ، برخى از كلمات داخلى آيهء مباهله را مىتوان با كمك شاهد متّصل داخلى و نيز با عنايت به شاهد منفصل خارجى معنا كرد . اصل آيه چنين است .
فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ
« 1 »
مىتوان از كلمهء « أبناءنا » هم ، معناى « نسائنا » و هم معناى « أنفسنا » را فهميد ، زيرا با كلمهء « أبنائنا » مىشود استظهار كرد كه كلمهء « نسائنا » شامل دختر هم مىشود ، زيرا در چند مورد از قرآن كه اين دو كلمه در كنار هم قرار گرفته ، منظور از « نسائنا » خصوص زن به معناى همسر نيست ، بلكه قدر متيقّن آن . دختر است . نظير آيهء
. . . يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ يَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ إِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ
. « 2 » زيرا فرعون فرزندان بنى اسرائيل را اگر پسر بودند مىكشت و اگر دختر بودند زنده نگه مىداشت . بنابراين ، شمول كلمهء نساء نسبت به دختر كاملا صحيح و بدون مانع است ، چنانكه شأن نزول ، آن را تأييد مىكند .
همچنين با كلمهء « أبنائنا » مىتوان چنين استنباط كرد كه كلمهء « أنفسنا » به معناى « رجالنا » نيست ، زيرا اگر كلمهء « أنفس » در قبال كلمهء « نساء » واقع مىشد ، ممكن بود از « نساء » معناى زن يا زنان و از كلمهء « أنفس » معناى « رجال » را فهميد ، ولى چون كلمهء « ابناء » در آيه ذكر شد ، مىتوان استظهار كرد كه منظور از كلمهء « أنفس » رجال نيست و گرنه ، مجالى
هامش
( 1 ) . آل عمران : 3 / 6 ، ترجمه : « و هر كس كه پس از فرارسيدن علم ( وحى ) به تو ، دربارهء او ( عيسى ) با تو محاجّه كند بگو بياييد ما پسرانمان و شما پسرانتان ، ما زنانمان و شما زنانتان ، ما خويشان نزديك و شما خويشان نزديك خود را بخوانيم ، پس ( به درگاه خداوند ) تضرّع كنيم تا لعنت الهى بر دروغگويان فرود آيد .
( 2 ) . قصص ؛ 28 / 4 . ترجمه : ( همانا فرعون ) پسرانشان را مىكشت و زنان ( و دخترانشان را براى كنيزى ) زنده باقى مىگذاشت ، او از تبهكاران بود . »