در كتاب « نفس » از علم طبيعى و در طبقات علم ما فوق الطبيعه ، به منصّهء « 1 » تبيين « 2 » و ميقات تقرير رسيده ، و ما در كتاب تقويم الإيمان / 144 / بر جهت قصوى و نمط اقصى - بإذن اللّه سبحانه - بيان كرده‌ايم كه مراتب ادراكات انسانى ، از رهگذر حواسّ خمس « 3 » جسدانى ، و حاسّهء « 4 » سادسهء عقلانى ، منحصر در چهار نوع است : احساس و تخيّل و توهّم و تعقّل . اگر چه وهم بر سبيل استقلال و انفراد مدرك نيست - با « 5 » آنكه رئيس حواسّ و والى مشاعر دماغيه است « 6 » - بلكه به مشاركت خيال ادراك مىكند « 7 » ؛ و از اين جهت مدركاتش - كه معانى « 8 » غير محسوسه است - تخصّص « 9 » جزئيت و خصوصيت شخصيت « 10 » مىيابد « 11 » . و بنا بر ملاحظهء اين اعتبار ، شريك سالف ما در نمط ثالث اشارات تثليث « 12 » قسمت كرده ، انواع ادراكات را سه شمرده است : / 145 / تجريد از لواحق مادّيه « 13 » و غواشى « 14 » هيولانيه در مراتب ادراك « 15 » به ترتيب و تدريج ، ازدياد و اشتداد مىپذيرد تا چون به نضاب استتمام « 16 » رسد و مشخّصات و عوارض و « 17 » مخصّصات و كوانف محذوف شود ، « 18 » جوهر طبيعت مرسله و سنخ ماهيت مشتركه « 19 » خالص از سواتر و شوائب بماند « 20 » ، و « 21 » رتبهء معقوليت يافته ، در حرم ادراك تعقّلى مسكن گيرد . « 22 » جوهر قدسى نفس ناطقه به ذرّات عالم بدن محيط ، و بر كافّهء حواسّ و مشاعر و