و امّا در حكمة الاشراق مىفرمايد : « مقولات » ، همه ، اعتبارات عقلى هستند و - بر خلاف آنچه كه حكماى مشّاء تصوّر كرده‌اند و آنها را موجوداتى مستقلّ از ذهن و اعتبار ما ، دانسته‌اند - به عنوان يك مقوله ، موجوديّتى مستقلّ ندارند تا مثلا بتوانيم بگوييم : « اين ، شىء است و آن هم ، كيف اين شىء است » يا « اين ، شىء است و آن هم ، كمّ يا اضافه يا حركت آن است » : « و اعلم انّ المقولات الّتى حرّروها كلّها اعتبارات عقليّة من حيث مقوليّتها و محموليّتها . . . و لو كان كون الشّىء عرضا او كيفيّة و نحوهما ، موجودا آخر ، لعاد الكلام متسلسلا على ما سبق » . « 1 » منظور از « ما سبق » ، بحث اعتبارى بودن مفاهيمى مثل وجود و وحدت و غيره است . « 2 » در هر حال ، شيخ - رحمه اللّه - در آثار فارسيش - آنچه كه در دسترس است - به مقولات نپرداخته است و در حكمة الاشراق هم بحث مستقلّى از آنها به عمل نياورده است ، امّا در ساير آثار عربيش مخصوصا در تلويحات و مقاومات و بالاخص در مشارع و مطارحات به تفضيل بدانها پرداخته و از جهات مختلف ، آنها را مورد بحث و بررسى قرار داده است و اگر چه معتقد است كه مقولات پنج نوع‌اند ، و اعراض ، تنها چهار مقولهء كمّ و كيف و حركت و اضافه هستند ، امّا بعد از بررسى مفصّل اين مقولات چهارگانه ، در كتاب مشارع و مطارحات ، فصل مستقلّى را به بررسى ساير مقولات عرضى پنجگانه ، اختصاص داده است .