جهت دوم قوّهء مدركه اگر چه اصولا متوجّه عمل است ، نمىتواند خالى از نظر باشد ، زيرا در قصد هر عملى بايد ابتدا جهات مثبت و منفى و روايى يا ناروايى آن را بشناسد تا بفهمد كه آيا اين عمل كردنى است يا ناكردنى ، لذا نيروى دريابنده ( مدركه ) در انسان اساسا بر مبناى نظر است . با توجه به آنچه گذشت معلوم شد كه انسان داراى سه نوع قوّه است : 1 . قواى حياتى ، 2 . قواى حركتى ، 3 . قواى ادراكى . الف ) قواى حياتى ، مانند : غاذيه و ناميه و مولّده و ساير قواى فرعيى كه در خدمت اين سه قوه هستند . اين قوا با اختلافاتى در كم و كيف ، در بين نبات و حيوان و انسان مشتركاند . ب ) قواى حركتى يا محرّكه ، كه متأثر از قوّه نزوعى و شوقىاند و بر دو قسماند : شهوانى و غضبى . قوّه نزوعى هم متأثر از قوّهء ادراكى است . اين قوا هم بين حيوان و انسان مشتركاند . ج ) قواى ادراكى ، كه آنها هم به دو نوع ظاهرى و باطنى منقسم مىشوند . قواى مدركه ظاهرى همان حواس پنجگانهء ظاهرى : سمع و بصر و شمّ و ذوق و لمس « 1 » هستند كه باز هم با تفاوتهايى در كمّ و كيف ، در بين حيوان و انسان مشتركاند . امّا قواى ادراكى باطنى ، يا حواسّ باطن جز « واهمه » على الظّاهر مختصّ انساناند و يا حدّ أقل قوايى از آنها همچون متخيّله ( مفكره ) و ذاكره ، اختصاصى انساناند و بقيّه ، هم در انسان بروز و تظاهر بيشترى دارند . اين قوا عبارتاند از :
فرهنگ اصطلاحات آثار شيخ اشراق ( فارسى ) — صفحة 290
مساهمون: سيد محمد خالد غفارى
ص٢٩٠
هامش
( 1 ) شيخ اشراق - ره - در مورد اين حواسّ پنجگانه در كتاب بستان القلوب ص 353 ، مىفرمايد : « و مهمترين حواس كه حيوان را به كار آيد « لمس » است و « ذوق » ، و آن سهگانه ديگر چون بصر و سمع و شمّ بسيار حيوان باشد كه از آن نصيب ندارند . » و در حكمة الاشراق در اين مورد فرموده : « و محسوسات البصر اشرف ، فانّها هى الانوار من الكواكب و غيرها ، لكنّ اللمس اهم للحيوان و الاهمّ ، غير الاشرف و المسموعات الطف من وجه آخر » .
و قطب الدين شيرازى در توجيه لطيفتر بودن مسموعات گفته است : زيرا مسموعات ( نغمات و موسيقى ) ، نفس انسان را به نشاط مىآورند و او را از شواغل محسوسات بر مىآورند و به ياد وطن اصلى كه عالم ملكوت و معقولات است مىاندازد و از كمالات حسّى به سوى كمالات عقلى متوجّهش مىسازند و شايد به همين جهات بوده است كه حكماى يونان و مصر عنايات خاصّى به موسيقى داشتهاند .