فرهنگ اصطلاحات آثار شيخ اشراق ( فارسى ) — صفحة 173

همچنانكه در نمونه‌هاى ذكر شده ديده شد ، شيخ اشراق در همهء آثارش ، حتى در حكمة الاشراق « 1 » ، رؤيا و عوالم آن را حاصل ارتباط بين نفس ناطقهء انسانى فارغ شده از شواغل مادّى و نفوس ناطقهء فلكى مىداند ، كه در اين رابطه اين دو نوع از نفوس همچون دو آيينه ، يكى صاف و يكى منقّش ، در برابر هم قرار مىگيرند و آيينهء صاف كه نفس ناطقهء انسانى است از آينهء منقّش كه نفوس فلكى است نقوشى را كه همان صور عالم است دريافت مىكند كه اين خود در بعضى حالات و بعضى اشخاص موجب حصول علم به اسرار غيبى و اطّلاع بر حوادث گذشته و آيندهء عالم مىشود ؛ امّا گاهى متخيّله در اين فعل و انفعالات وارد مىشود و اين نقوش و صور را مشوّش و كدر مىكند يا به كلّى بر هم مىزند . تا اينجا نظر شيخ اشراق با نظر حكماى مشّاء در چند مورد شبيه يا نزديك به هم است ، زيرا به گفتهء خود شيخ در بعضى آثارش از جمله تلويحات صفحه 101 و مشارع و مطارحات صفحهء 495 ، حكماى مشّاء هم ، نوعى رؤيا را كه رؤياى صادقه است حاصل واردى از عالم قدس بر نفس انسانى مىدانند ، با اين تفاوت كه جايگاه ظهور و انتقاش آن را « حس مشترك » معرّفى مىكنند نه نفس ناطقه ، امّا رؤياى كاذبه يا شيطانى را صرفا حاصل تصرّفات قوّه متخيّله به شمار مىآورند و در آن براى عالم قدس ، نقشى قائل نيستند و به طور خلاصه نظريّه حكماى مشّاء در مورد رؤيا به اين گونه است : 1 . جايگاه ظهور صور رؤيا « حسّ مشترك » است و مسير آن متخيّله . 2 . منشأ و منبع اصلى اين صور ، دو چيز است : يكى عالم قدس ، به توسّط نفس و ديگرى قوّهء متخيّله . 3 . اين صور ، اگر از عالم قدس و نفس بود ، رؤياى صادقه است و اگر از طرف قوّهء متخيّله بود شيطانى و كاذب است : « . . . و امّا الصّور الّتى ترى فعند المشّائين انّها فى الحسّ المشترك . . . فالنّقش الّذى يحصل فى الحسّ المشترك ان كان من تلقاء النّفس ممّا يرتسم فيها من القدس فيتعدّى الى التخيّل و الحسّ المشترك فهو امر صادق . . . و الغول و الجنّ يأخذونه ايضا من الحسّ المشترك . . . » . « 2 »