رضيع شيرخواره كه در كنارهء مادر است بايد كرد : تا محتاج بمادر است آنى از وى بميل خود دور نمىگردد ، حتى
كه چون مادر بتأديبش ستيزد * همان در دامن مادر گريزد
پس چون ماهيّات ممكنه در تمامى أوقات وجود ناقص خويش وبا أوصاف ثبوت حالات خود « 1 » مستغنى از تربيت كاملهء آن حضرت نيستند ، لاجرم اتيان بلفظ ربّ ضرور بود كه شرف صدور يابد . و « آله » اگر چه بمعنى ربّ است لكن نسبت بمربوب ومخلوق همان ملايمت ربّ را ندارد . وافعال اگر چه محتاج بآلهاند وآله مستحق عبادتند ، لكن مربوب محمول بر ربّ بيشتر مىشود تا بر مستحق عبادت . ودر اين باب اشارتى ديگر نيز موجود است كه از خفيّات است ، وآن أشارت به اين است كه استعاذه وعوذ وعياذ در لغت عبارت از التجأ بردن بغير است . پس امر مجرّد التجاست بغير ، واين معنى دلالت مينمايد كه عدم حصول كمال تمام بعلت امرى نيست كه راجع بحضرت مبدأ كامل باشد ، بلكه راجع بقابل است ، چنانچه بعضي عرفا مىفرمايند :
نقصان ز قابل است وگر نه على الدوام * فيض سعادتش همه كس را برابر است .
پس تحقيق كلامي كه بنزد علما مقرر است اين است كه تمامى كمالات يا بعضي از آنها كه در حضور مبدأ أول در موقع بخل وضنّت واقع نگشتهاند ، بلكه تمامى حاصلاند واز مبدأ فياض ظاهر وباهر ، توقفشان بر اين است كه مستعدّ وارسته وپيراسته جهت خود پيدا نمايند . اگر پيدا گرديد متوالى ومتعاقب فيضانشان خواهد شد ، والّا در همان محلّ خويش بوده وهستند .
هامش
( 1 ) متن عربى : « لا تستغنى في شئ من أوقات وجودها ولا من أحوال ثبوتها عن إفاضة المبدأ الأول » . جامع البدائع ، ص 26