است كه ملا صدرى در زمان شاهعباس كبير ، هر حكيم متأله و عارف متصوف و مرتاض متشرع كه در عصر ما هست انتسابش بآستان او است ، در اين مائه گذشته حكمت و معقول را اين مرد فرد به همانطور تأسيس كرد كه شيخ مرتضى فقه و اصول را . مردم از وى كرامات چند نقل مىكنند .
و در ( ص 207 ) در أحوال حكيم قاآنى فرمايد : همانا در ميان فحول رجال اين عهد جاودانى ، حكيم قاآنى در شعريات عطف است بر شيخ الطايفه مرتضى الانصارى در شرعيات ، و فيلسوف اعظم حاج مولى هادى سبزوارى در عقليات ، كه هريك از ايشان در فن خاصه خود اولين شخص مسلم بود ، قولا مطلقا ، انتهى .
تأليفات حاجى :
در « مطلع الشمس » و رساله آقاى اسرارى صورت و اسامى كتب مؤلفهء آن جناب را كه همه لآلى منتظمه و درارى منتثره و در نظر ارباب حق و يقين عزيزتر از جان شيرين و حاوى كلمات قدسيه و مقالات عرشيهاند ذكر كردهاند ، و ما اينك آنها را به ترتيب حروف از اول و دويم تا آخر نام هر كتابى مرتب و مذكور مىنمائيم .
اول « اسرار الاساس » در شرح « النبراس » كه آن هم از خود او است و اينك ذكر مىشود . دويم كتاب « اسرار الحكم ، در مفتتح و مختتم » كه در ( ص 454 ) ذكر كرديم و نوشتيم كه آن را « حكم الاسرار » هم مىگويند ، انجام تأليف آن عصر عيد غدير سنه 1286 .
سيم كتاب « اسرار العباده » كه آن را نيز در ( ص 454 ) ذكر كرديم ، و اين دو كتاب هر دو به فارسى و چنان كه در رساله ( ص 42 ) نوشته بسيار پرمطلب و مشكل است زيراكه آنها معانى و تدقيقات اسفار و ساير كتب فلسفه است كه به زبان فارسى درآورده ، انتهى .
و در « مطلع » نام دويم را « اسرار العباد » نوشته و آن اشتباه است زيراكه آن در اسرار عبادات است نه بندگان .
چهارم « جواب سؤالات مسائل مشكله » كه در رساله ( ص 50 ) فرمايد آن معروف بجواب و سؤال و مىتوان گفت كشكولى است كه شاگردان وى و غير ايشان هركدام مطالب مشكلة از أخبار و آيات و رموزات و قواعد حكميه كه ظاهرا بين آنها تنافى بوده با بياناتى شيرين جواب دادهاند ، و آن عربى و فارسى و نظم و نثر و كتابى است بسيار داراى مطالب عاليه و معانى شامخه و سائلين آنها عارف بجنوردى و ملا اسماعيل ميانآبادى و ذو الفقار خان بسطامى و آقا سيد فاضل هندى و آقا ميرزا ابو الحسن و شيخ محمد ابراهيم واعظ طهرانى وعدهئى ديگراند كه همه از فضلاء و دانشمندان عصر