نوادهاش جناب آقاى حاج شيخ ولى اللّه اسرارى ( سلمه اللّه تعالى ) مخصوص أحوال آن بزرگوار كه جد اعلاى مادرى او بوده تأليف فرموده « 1 » .
و آنچه از همه اينها بنحو اجمال و اختصار برمىآيد باقتضاى وضع اين مقام آنكه وى در اين سال در سبزوار متولد شده و ماده تاريخ او را چنان كه در ( عنوان 170 ص 426 ) گذشت كلمه غريب گفتهاند ، و اين كلمه با حالات اين بزرگوار خوب سازش دارد كه وى حقيقة بموجب « كن فى الدنيا كأنك غريب » در اين عالم خاك غريب بوده ، و در مقدمه ديوان ( ص 456 ) نوشته كه بعضى تولد او را در سال 1202 گفتهاند ، انتهى .
و بههرحال ، وى در حدود هفت هشتسالگى كه از دامان مادر بآغوش پدر افتاد ، به حكم پدر نامور به خدمت استاد رونهاد ، و شروع به خواندن صرف و نحو نمود ، و همين ايام است كه پدرش چنانكه نوشتيم در سفر مكه بشيراز وفات كرده ، و مرحوم حاج ملا حسين سبزوارى كه هم عموزاده و هم خالوزاده آن جناب و هم به وصيت پدرش قيم وى و با او جمع المال و شريك بوده او را بمشهد مقدس برد و حاجى تا سنه 1225 در جوار حضرت امام معصوم سلام اللّه عليه در ادبيات و فقه و اصول و منطق و فلسفه و رياضيات درس خواند ، آنگاه پس از چندى باصفهان شتافت ، و مدت پنج سال در نزد آخوند ملا اسماعيل واحد العين كه خود احتراما للتأديب او را ذو العينين مىخواند در حكمت ، و در نزد آقا محمد على نجفى در فقه درس خواند . سپس سه سال در مدرسه كاسهگران در خدمت آخوند ملا على نورى در حكمت تحصيل كرد ، و هم در طول اين اوقات برياضات شرعيه مشغول و از مواظبت بر فرائض و نوافل و اجتناب از محرمات و مكروهات و تقليل غذا و عزلت و انزوا نفس سركش را رام و آن را در دام خود آورد ، و در مدت ماندن اصفهان هم او را با كشيشى از نصارى محاوره و مقاولهئى دست داد كه در ( ص 9 ) رسالهء آقاى اسرارى ذكر شده . آنگاه بخراسان برگشت و بمشهد مقدس رفت و مدت پنج سال آنجا بتدريس حكمت و فقه و اصول مشغول بود ، سپس در سنه 1250 به قصد اداء حج اسلام بناحيه بيهق عزيمت و با زوجهاش به سمت مكه معظمه حركت فرمود ، و در اين سفر آن مخدره مجلله وفات كرد و حاجى پس از امتثال فرمان حضرت حق و أداء
هامش
( 1 ) « شرح زندگانى يگانه فيلسوف شهير شرق مرحوم صدر المتألهين حاج ملا هادى أسرار سبزوارى ، اعلى اللّه مقامه . بقلم : اسرارى سبزوارى . سبزوار . شركت چاپ بيهق » . ديماه 1332 ش .