اين بنا به مقتضاى زنجيرهء ترتيب است كه نزد محققان معلوم است ، ولى از حيث حكم خصوصيت توجه حق به ذات خودش به اين موجود و اسم الهى كه به سبب اين موجود تعين يافته و اتصال به ذات حق دارد استناد به حق پيدا مىكند ، يعنى از حيث اينكه اسم از وجهى عين مسما است و هر اصلى عبارت است از كلىاى از كليات ، پس هر كس اسمش را كه مطابق حقيقتش است - بهگونه معين و مشخص - و يا نسبت مخصوص بدان را از مطلق مرتبهء جمع دانست ؛ در آن تصرف كرده و اثر گذارده و آن چيز منقاد او شده بطور موقت و يا غير موقت اثرپذير مىگردد ، زيرا علت موقت معرفت او است از حيث اوصاف تقيّدى او و علت غير موقت ؛ گرفتن او است مر امر را از حق جامع به واسطهء استعداد تام انسانى كمالى حقيقى ، اين را نيك بفهم ، پايان سخن حضرت شيخ قدس سره .
298 / 5 دوم اين كه اثر اسماء و حقايق غير صور و مظاهر آنها است ، و روح صورت حسّى و مثالى عبارت از آن حقايق مىباشد ، يعنى از حيث تعيّن اين حقايق در عالم ارواح ، اما از حيث تعيّن آنها در عالم معانى و مرتبهء علمى ؛ آنها سرّ آنها ( صور ) هستند نه روحشان ، و بعضا روح روح هم ناميده شدهاند . سپس ( گوييم : ) هر حقيقت و حكم آن از صورتش كه به واسطهء مشيّت حق تعالى حاصل شده است شناخته مىشود و حكم هر يك از اسماء و حقايق با رفتن اثرش كه همان صورت است از ميان ميرود ، اين را نيك بفهم و خداى را سپاس گوى كه در اين سرّى هست و تحت آن سرّ اسرارى نهفته است .
299 / 5 سوم اينكه فرق بين اثر و اصل از مرتبهء جمع و بين و اصل غير از مرتبهء جمع و پائينتر از آن اينكه : اثرپذيرى و انفعال تو اگر اختصاص به ظاهر و يا باطن داشته و هر دو را كامل فرا نگرفته و فناى تام حاصل نشده ، بنابراين اثر از واردى و يا غير وارد از مراتب پائينتر از آن است ، پس اگر فقط انفعال براى صورت ظاهر حاصل شود ، اصل و كانون وارد و يا اثر مرتبهء اسم « ظاهر » و همرديفان آن است ، و اگر فقط باطن انفعال يافت و يا هر دو ؛ ولى انفعال يكى از آن دو جلوتر بوده و سپس ديگرى انفعال يافت ، حكم خاص آن است كه اوليتش - با اختلاف مراتب جزئى و يا كلى و مظاهر روحانى و مثالى و حسى و طبيعىاش - ظاهر شده است ، سپس ( گوييم : ) وقتى انفعال اختصاص به باطن پيدا كرد و حكمش دايرهء روحانى را
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 753
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٧٥٣