مقام آينهء احوال اعيان است و اعيان عالم آينهء وجود او .
226 / 5 حضرت شيخ قدس سره در نفحات گويد : ما از حيث حقايقمان كه صورت معلوميّت ثابت ما در علم ازلى حق تعالى مىباشد ؛ آينههاى وجود مطلق ذاتى هستيم ، چون خداوند سبحان عين وجود است و غير او را وجودى نيست و او است كه خودش را در ما آشكار مىسازد ، و حضرتش آينهء احوال متكثر و تعددات فراوان ما است ؛ و ما جز بعضى مر بعض ديگر را ادراك نمىكنيم - ولى در حق - لذا از ما آنچه از صفات و احوال كه در او آشكار مىسازيم دوست مىدارد ، و او در ما خودش را از آن حيث كه مشاهدهاش مر خودش را در آينهاى كه از وجهى مغاير او و مخالف مشاهدهاش مر خودش را در خودش و براى خودش مىباشد دوست مىدارد ، بلكه آن جا اصلا نه مشاهدهاى است و نه تعدّدى ( يعنى او و آينه ) براى اين كه آينهء مغايرت حكمى را ظاهر مىسازد كه بدون آن ( مغايرت ) تعيّنپذير نبود ، و اين رازى است كه هركس بر آن آگاهى يافت سرّ ذات و صفات و احوال و آينهها و محلها را خواهد دانست ، و خواهد دانست كه عالم با حقايق و صور خودش از وجهى آينهء حق است و حق تعالى از وجهى ديگر آينهء عالم است . و شيخ ما - رضى الله عنه - به واسطهء آگاهى دادن حق تعالى مر او را و نص روشن و صريح مرا خبر داد كه : بالاتر از ذوق جمع بين دو امر و كاملتر از آن - در واقع - نمىباشد ، پس كوشش به خرج ده . بايد همانند ليلى باشد كه انسان خود را به كشتن دهد . پايان سخن حضرت شيخ قدس سره .
227 / 5 سپس گوييم : چون ظهور صورت انسان - چنان كه حضرت شيخ قدس سره در تفسير بيان داشته - بر توجه حق تعالى است به كلّى به او - حال ايجاد كردنش مر او را و با دستش همچنان كه خود خبر داده - و يكى از دو دستش غيب است و ديگرى شهادت ، بنابراين از اوّلى ارواح قدسى ظاهر گشت و از ديگرى طبيعت و اجسام و صور ، از اين روى ( آدم ) جامع علم اسماء بود و رنگپذير به حكم تمام مراتب ، و به مقام و مرتبهاى كه فرشتگان بدان مقيّد بودند تقيّد و محدوديت نداشت ، چنانكه خداوند مىفرمايد :
وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ
، يعنى : هيچ كس از ما ( فرشتگان ) نيست مگر مقام و مرتبهاى معلوم دارد ( 164 - صافات ) و محدوديت اجسام طبيعى را هم نداشت ، مرتبهء انسان كه متعيّن در « عماء » است جمع بين دو