حق است و پديد آورندهاى غير او نيست - و غير را جز قبول وجود بر حسب استعداد خاصش كه آن شرط در ظهور است و اختصاص به امور وجودى دارد نمىباشد ، يعنى غير را جز اين كه به واسطهء استعداد خاصش مدخلى در تعيّن وجود حق و ظهورش مىباشد نيست ، و اين مدخليت به نام قبول ناميده شده است و با اين ( بيان ) راز نيازمندى از دو طرف - با فرقهايى كه بيان داشتيم - تحقق و ثبوت مىيابد .
186 / 5 اگر گويى : اگر ظهور وجود موقوف بر خصوصيت و تعيّنش باشد و آن هم موقوف بر غير باشد ، وجود موقوف بر غير است و استقلال ندارد ، چون موقوف بر موقوف موقوف است .
187 / 5 گويم : نخست اينكه ظهور وجود موقوف است ؛ در حالى كه ظهور ؛ يك نسبيّت است و مقتضى موقوف بودن وجود را ندارد . دوم اينكه موقوف بودن آن بر تعيّنش كه آن هم موقوف بر غير است ؛ موقوف بودن نسبت متعيّن است بر شئون خودش ؛ و موقوف بودن بعضى از اسم ( يك شئى ) بر بعض ديگر اشكالى ندارد . سوم اينكه خصوص وجود ؛ مقتضى نفسش است - ولى به شرط استعداد قابل - و مقتضاى قابلى وجود را ندارد ؛ و گرنه در فاعل خودش فاعل بود ، و موقوف بر موقوف موقوف در جمله ( همگى ) است ؛ نه به واسطهء جهت مخصوص ، مگر آنكه در دو جهت موقوف بودن اتحاد داشته باشند ، در حالى كه اينجا اينگونه نيست .
188 / 5 و اما اثر - يعنى تعيّن صورى - آن خاص مراتب و حقايق غيبى است ، و به حق تعالى - از حيث وجودش - اضافه و نسبت داده نمىشود ، و آن هم چنان كه گفتيم از هيچ چيزى خود چيز صادر نمىشود ، و از حيث احديت او ( حق تعالى ) كه محل سقوط تمام اعتبارات است ( هم اضافه و نسبت ) داده نمىشود ، بلكه به او از حيث احديت جمع هويّتش كه از مدارك پنهان است - از جهت محال بودن رسيدن به كنه و حقيقت او و احاطهء به وى - اضافه و نسبت داده مىشود ، چون از اين حيثيّت در او ؛ تمام تعيّنات كه به نام اسماء ذاتى ناميده مىشوند - يعنى مفتاح مفاتيح غيب - گنجيده شده است . و نيز اثر - از حيث مراتب اسماء و صفات او و به اعتبار مغايرت نداشتن آنها با او - به او اضافه و نسبت داده مىشود ، ولى ارتباط اثر با وجود و وجود با آن - يعنى از حيث هر موجود - مشترك است ، چون آن
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 716
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٧١٦