چيزى در آن همه چيز هست ؛ خواه اثرش ظاهر شده باشد يا نشده باشد . و نيز اين حكم جمعيت كبرا است و آن جمعيّت الهى است كه نخست به حسب مراتب الهى در صورت كلى وجودى و علمى مرتبتى نخستين ظاهر است ، و شأن اين جمعيّت اين است كه هركس آن را دانست و آنچه در اينجا از راز سرايت آن در هر موجودى بيان شد دانست ؛ نسبت جمعيّت او را از اين جمعيت خواهد دانست ، و خواهد دانست كه حكم و حال در فراخناى وجود و دايرهء مرتبهء او و اجزايى كه تجزيه و قسمت را از آن مىپذيرند ؛ همانگونه است كه امر در مطلق صورت كلى وجودى و علمى مىباشد ، حال بهره و نصيب او را از اصل امر بنگر تا قدر و غايت طور او را بدانى و نيز راز ايجاد و حكم و سبب آن را هم بدانى .
سئوال هفتم غايت انسان در آمدنش چيست ؟
و ناگزير در تبيانش قسط و عدلى بايد باشد 178 / 5 جوابش اينكه : هر انسانى را غايتى به واسطهء حكم كلى است و غايتى به واسطهء حكم تفصيلى ، و نيز غايتى از حيث علم مستمر او است كه داراى حكم متعددى است و غايتى كه فقط از حيث علم او مىباشد ، پس غايت او از وجه كلى و به حسب عمل خوب همان چيزى است كه آخر عمرش از كمالات حاصل شدهء به واسطهء اين نشأهء عنصرى بدان منتهى مىشود ، ولى از حيث تفصيل و به حسب علم تنها ؛ نه او را غايتى است و نه استقرارى ، چون معلومات و مقدورات را نهايتى نيست ، پس مادام كه معلوم و يا مقدور هست ؛ شئون آرام ندارد و نقص از بين رفتنى نيست .
سئوال هشتم آيا بازگشت انسان به عين آنچه از آن صادر شده مىباشد
و يا مثل آن - اگر مثل بودن درست باشد - چون شئى معدوم به عين و به مثلش از هر جهت باز نمىگردد و از اين روى تجلى تكرار نمىپذيرد 179 / 5 جوابش اينكه : بازگشتش به آنچه كه از آن صادر شده و تعيّن يافته - فقط از