سرّ الهى برايش كشف و آشكار شود - و آن در اصل از جهت وصف هيولانى است - راز فطرت الهى را كه در بيان رسول خدا صلى الله عليه و آله آمده خواهد دانست كه فرمود : هر نوزادى بر فطرتزاده مىشود ، و نيز راز ممنوع و حرام شدن بعضى از غذاها و حلال شدن بعضى ديگر را خواهد دانست كه اين براى مصلحتى است ، خواه رنگپذيرى ناپسند باشد و يا پسنديده ، و باز خواهد دانست كه مولّدات سهگانه داراى خواصّى در بدن و نفس غذا خورنده - به حسب آنچه كه پروردگارش در او به امانت گذارده - مىباشد .
146 / 5 سپس گوييم : و چون سرّ الهى - خواه به امر وجودى و يا مرتبهء علمى و وجوب و يا به مرتبهء امكان تفسير شده باشد - به رنگ احكام آنچه از مراتب كه بر آنها عبور مىكند درآيد به سه قسم تقسيم مىگردد :
147 / 5 قسم اول چيزى است كه نسبت كيفيات به آن ؛ نسبت اعراض است به معروضات خود كه غير ثابت و غير مستحكم است ، و اين به واسطهء شرف و برترى مرتبهء اوّليّت آن است در مرتبهء حق ؛ و نيز قوّهء آن ( مرتبه ) كه تعبير از آن به « قدم صدق » و « عنايت » و غير اينها مىشود ، پس اگر به موجب اين عنايت ؛ احوال آنچه كه بر آن از مراتب روحانى و مقامات فلكى گذر مىكند ( با احوال او ) تناسب داشت ؛ به طورى كه توجهات ارواح و قواى آسمانى به اين سرّ ؛ معتدل و سالم از حكم افراط و تفريط ( زيادهروى و كوتاهى ) باشد ؛ مظهر اين سرّ از مجذوبان و از كسانى است كه نياز به رياضات فراوان و سخت ندارد ؛ مانند پيغمبر و على عليهما السلام و هر كس از عترت و اوليا را كه خدا مىخواهد .
148 / 5 قسم دوم چيزى است كه نسبت آن نسبت اعراض ثابت و صفات ذاتى و مستحكم است ، و اين به واسطهء غلبهء اسم « رب » است بر اين امر - هنگام سريان - بر خلاف ( قسم ) اول ، ولى مرتبهء اوّليّت آن در مرتبهء حق داراى شرف و برترى و غلبهء قوىاى است و در احوال و احكام تناسبى هست ، و اين قسم اگر همراه با عنايت و تقدير ( از جانب حق ) باشد ؛ صاحبش از كاملان مىگردد ، و گرنه از متوسطان خواهد بود ؛ آن هم پس از رياضات دشوار و سخت .
149 / 5 قسم سوم چيزى است كه در آن احكام كيفيات رسوخ كرده باشد و در آغاز تعيّن مرتبهاش در مرتبهء حق به حكم عنايت مذكور رنگ نگرفته باشد ، اين بدان جهت است كه
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 702
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٧٠٢