134 / 5 سپس باز مىگردد آنجا و آنجا ( يعنى به رتبه حيوانيت براى مرتبهء دوم ) و به مقدار آنچه كه دخول و خروجش را كثرت مىبخشد و نيز قوا و خواصى كه در مراتب بر آنها گذر كرده و بدانها براى ( كون و ) فساد و تكرار آميزش يافته برخورد مىكند ؛ كيفيات معنوى را كه در آنها به امانت گذارده شده است به دست مىآورد ، و اگر غلبه با حكم نيك آنها بود ؛ بدانها بهرهمند مىشود - ولى پس از رنج و كوشش - و اگر غلبه با ناپسند و نامناسب بود ؛ دانش و يادآوريش مر مراتب انتقالاتش را اندك شده و چه بسا كه به كلّى بر او پنهان بماند ، و هرچه تكرار و كيفيات مخالف كمتر باشد يادآورى شتابش به او بيشتر شده و فتح و راه بر او آسانتر مىگردد .
135 / 5 سپس در بيان آنچه كه احدى سير بودن انسان بر آن استوار است گوييم : اصل در اين ؛ سرّ الهى است ؛ يعنى تجلى نفسى رحمانى كه به اقتضاى احديت قابل او سارى است ، چون نسبتهاى اسمائى او به واسطه تفاوت قابليات مظاهر آنها تفاوت پيدا مىكند و در تفاوت ظهورات اثر مىگذارد ، و از آن تعبير به قدم صدق - در بيان الهى كه :
وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ
، يعنى : و كسانى را كه ايمان آوردهاند نويد بده كه نزد پروردگارشان قدم صدق « سابقه نيك » دارند ( - يونس ) - و نيز تعبير به عنايت ازلى و برزه ( هويدا شدن ) تجلى و امثال اينها - همانگونه كه در عرف تحقيق گذشت - شده است ، پس تا هنگامى كه رنگپذير به احكام مراتب اسمائى و وجوه امكان نگشته - رنگپذيرىاى كه موجب پنهان شدن حكم احديت برزه و هويدايى مذكور شود - غلبه با آنها ( سرّ الهى و برزه ) مىباشد ، چنانكه خداوند مىفرمايد :
وَ اللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ
، يعنى : خدا بر امر خودش غالب است ( 1 - يوسف ) و چون رنگپذيرى احكام حضرات و مراتب ؛ اين سرّ الهى و حكم آن را پوشانده ؛ اثر - از جهت حكم - با غالب آنها است .
136 / 5 چون انسان مركب از اجزاى مختلف و حقايق گوناگون و قواى گرد آمده است و بهترين چيزى كه در او مىباشد سرّ الهى است و آن عبارت از تجلى وجه خاص است و شأنش اينكه به حسب تجلى شده و مرتبهء او در وقت تجلى و حال و موطن او و امثال اينها ظاهر مىشود ؛ لذا هر يك از آنها اثرى در خصوصيت مظهر دارند ، براى اينكه نسبتهاى