ذوق و مكاشفه - از ما - بيشتر از امتهاى ديگر غير ما است ، و هر كس از ما خويش را در فكر برنج اندازد ؛ از آنجايى كه برنج انداخته مىايستد ، لذا اختلاف در الهيات - به واسطهء سرگرم بودن فكرها و غلبهء حرارت بر خاطرها - فراوان شده است .
747 / 4 و بيشتر از مردمان در اين امت بر امورى سرشته شدهاند كه هيچ يك از امتهاى پيشين بدانها نرسيده است ؛ مگر پس از رياضتها و خلوت نشينىها و افكار رياضتى كه به نفوسشان مىدادند ، و دلهاى اهل اذكار و كوشش كنندگان در عبادات - يعنى صادقان از صوفيان - مشتعل شده و به مراتب بلند در علوم الهى مىرسند ، از اينروى علماى اين امت مانند انبياى ديگر امتهايند ، و در باطنشان آنچه از عجايب در بنى اسرائيل آشكار شد فتح و ظاهر مىگردد و آنان ارزش آن را نمىدانند و باطن و سراير آنها - به واسطهء تحققش به حق سبحان - پنهان مىماند ، لذا براى آنان ظهورى - مگر آنكه حق ظاهر كند - نيست ، و اين در عالم آخرت است ، بدين جهت ( شنيدن ) سخن جمادات و نباتات و حيات آنها در اين امت فراوان است ، مانند سلام دادن سنگ بر پيغمبر صلى الله عليه و آله و تسبيح گفتن سنگ ريزه در دست او و عشق و تمايل كوه به او و ناله كردن تنه خشك درخت و سخن گفتن دست گوسفند مسموم با او ، تا آنجا كه فرمود ( ص : ) رستاخيز برپا نمىشود تا آنكه دسته شلّاق و قبضهء شمشير مرد با او سخن گويد و رانش به آنچه اهلش انجام داده او را خبر مىدهد و درخت به او مىگويد : اى مسلمان ! اين يهودى پشت من پنهان شده بكشش ، و جنبندهاى كه با مردم سخن مىگويد بيرون مىآيد . از اين روى ماههاى آنان را قمرى قرار داد نه خورشيدى ، چون نشانهء قمر پاك شونده است ، خداوند مىفرمايد :
فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَ جَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً
، يعنى : نشانه شب را ( ماه را ) محو كرديم و نشانهء روز را روشن ( 12 - اسراء ) و اين براى پنهان داشتن ايمانشان يارى و تقويتى است .
748 / 4 سپس خداوند جنبندگانى را كه درياى بين آسمان و زمين را آبادان مىكنند آفريد ، پس از آن كوه برف و يخ را كه زير دريا و به طرف زمين است خلق كرد و در آن ماهىهاى سفيد كوچك موجود ساخت كه بعضى از پرندگان بر آن ( كوهها ) مىنشينند و آنها را صيد مىكنند ، و تكوين همينطور پىدرپى فرود مىآمد تا آنكه به زمين رسيد و معادن پديد آمدند و پس از معادن نباتات و سپس حيوانات و در پايان انسان ، و پايان اين را آغاز آنچه كه