كه فرموده :
بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ
، يعنى : اينان از خلق نو و جديد به شبههاند ( 15 - ق ) و دمها از لوازم اين پذيرفتن است .
207 / 4 و دوم عبادت صفاتى است كه اختصاص به تمام آنچه كه از ذات عبادت كننده - از جهت حكم صفات و يا خواص و يا لوازم او از حال و يا زمان - معيّن داراى آغاز و يا انجام - ظاهر مىشود دارد ، و به اين عبادت عبوديت سببهاى وجودى كه در انسان اثر مىگذارند اختصاص مىيابد ، زيرا قهر و غلبه بندگى مىآورد ، براى اينكه تو بندهء آن چيزى هستى كه از آن انفعال و اثرپذيرى مىيابى ، از اينروى پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمود : دور باد ( مرگ بر ) بندهء درهم و دينار . پايان سخن حضرت شيخ قدس سره .
208 / 4 پس هر بندهاى در هرچه كه انجام مىدهد مقهور و مغلوب است و عابد به هر دو عبادت است ، و فرق بين دو عبادت از وجوهى چند است :
209 / 4 از آن جمله اينكه : در عبادت ذاتى هيچ تكليفى نيست و از نتايج كار هم نمىباشد ؛ بلكه متعلق آن عبادت صفاتى است كه عبارت است از مهربانى و رأفتى از جانب خداوند و احتياطى از جانب ميلش به جذب كنندهء يكى از صفاتش از اعتدال - كه استكمال موقوف بر آن است - زيرا دلها اگرچه بر معرفت و عبادت او و پناه بردن به وى سرشته شده ولى سرگرمىها و بىخبرىها كه از خواص و ويژگىهاى اين جهان و نشأه ( مادى ) است او را از ياد آنچه كه حضورش را دوست دارد سرگرم و مشغول مىسازد ، لذا نياز به يادآورى دارد ، بنابراين بدين امر دستور يافته و رسول خدا صلى الله عليه و آله بدان اشاره كرده و فرمود :
هر نوزادى بر فطرت و سرشت ( توحيد و يكتاپرستى ) زائيده مىشود . . . تا پايان حديث .
210 / 4 ديگر اينكه : عبادت ذاتى در مقابل رحمت امتنانى است ، چون آن مثل ديگرى مطلق است و ايجاب ( و قبولى ) در آن نيست ، ولى عبادت صفاتى در مقابل رحمت وجوب است كه در آن بوى تكليف مىآيد ، پس رحمت ذاتى امتنانى رحمتى است مطلق كه تمام اشيا را فرا گرفته است و از آن جهت حق تعالى خود را به محبت و شدت شوق به ديدار آن كس كه دوستش دارد توصيف كرده است ، و به واسطهء اين رحمت است كه هر بخششى چه از روى درخواست و يا نياز باشد و يا از روى استحقاق و يا بدون استحقاق داده مىشود ، و از آثار آن