كه گروهى بهرهمند از زندگانى دنيا بشوند و هيچ تيرگى و رنجى نبينند و گروه ديگر از تمام اينها به تمام وجه محروم باشند - با درستى اين مطلب كه دنيا سراى جمع اتم است و هر چيزى ناگزير در آن همه چيز هست - پس جمع كجا است ؟ اما تعطيل و بيهودگى هم محال است ، پس ناگزير از نوعى آميزش از هر چيزى بالفعل نه بالقوه ؛ و بالوجوب نه بالامكان هست ، و چيز تمام بالفعل انسان كامل - از حيث بعضى مراتبش - است ، لذا در او هر چيزى آشكار و ظاهر مىشود - اگرچه از جهت احكام كلّيّش باشد - چون او نمونهء جامع است ، و از مقامى كه زبانش اين است ؛ راز بازگشت خلق به رحمت - بدون اختصاص دادن و استثنا كردن - دانسته مىشود ، اين برهان او .
149 / 4 و حديث : رنجها براى فزونى يافتن ترقيات و بالا رفتن درجات و رسيدن به آن چه كه مقدّر شده نخواهد رسيد مگر به واسطهء عوضى كه آن مرض و يا رنج و سختى ديگر است مىباشد ، اين ( حديث ) اگرچه داخل در دايرهء جمع است ولى نه سبب حقيقى است و نه غايت و هدف ، پس هر كس كه بسندهء بر اين كرد از كوتاهى كنندگان و جاهلان به حقيقت كار و واقع حال است . پايان سخن حضرت شيخ قدس سره - و خدا دانا است - .
اصل چهارم در آنچه كه توقف بر آن دارد و سبب شدن از آن است ظهور حكم جمعى است كه عبارت از وجود عينى است و آن نسبتى است كه به نام اجتماع ناميده شده است
150 / 4 براى اين كه وجود عينى همچنان كه بيان شد صورت نسبت اجتماعى است ، بنابراين سراسر موجودات صور تجليات الهىاند كه متعين به اسماء ربانى - به حسب مراتب عبدانيت - مىباشند ، سپس اجتماع و حكم آن ( وجود ) از دو امر و به واسطهء آن دو ظاهر شده و تعين مىيابد .
151 / 4 يكى از آن دو اجمالى عام است ، يعنى كلّى بوده و شامل تمام وجوه آن ( وجود ) مىباشد ، و آن همانگونه كه گذشت از طلب پنهان در مرتبهء الهى فاعلى و كونى قابلى - با