استعداد قبول و پذيرش را براى عطاهاى ذاتى و اسمائى بالجمله دارد ، و قبلهء كون معين است و آن مرتبهء احديت جمع و وجود است ، خواه طالب بداند كه آن قبلهء او است و يا نداند ، و بسا كه طلب را هم نمىداند ؛ با اين كه ( بدان ) تحقق يافته است ؛ تا چه رسد به معرفت مطلوب .
116 / 4 و ديگر اينكه مطلوب نسبت به مرتبهء الهى داراى مراتبى نسبى است كه آن را در ذات خود وجودى نمىباشد ؛ تا چه رسد كه غير خود را بدان آشكار سازد ، بلكه به واسطهء تابش نور خورشيد حقيقت جامع است ؛ اما ( مطلوب ) براى مرتبهء كونى است ، پس ظهور حكم جمعى احدى كه به نام وجود عينى ناميده مىشود موجوديت هر حقيقت كونى و وجودى به او است ، و آن ( موجوديت ) عين صورت نسبت اجتماعى آن است ؛ نه امرى زايد بر آن ( صورت ) و ( صورت ) مناسبت با آن جمعيت دارد ؛ خواه عام باشد و يا خاص ، كلى باشد و يا جزئى .
117 / 4 از اينجا دانسته مىشود كه وجود اضافى كه منسوب به عالم وجود و كون است عبارت است از ظهور ، و آن نسبتى از نسبتهاى وجود حق تعالى - مانند بطون - است ، پس نه عجيب است و نه بعيد اينكه صورت نسبت اجتماعى كه موجود محقق و ثابت شده نيست :
موجود محقق و ثابت شده باشد ، چون از حضرت شيخ قدس سره نقل شد كه : بساطت حجاب است و تركيب با اينكه ستر و پردهء بر حقايق است و امرى نسبى و اعتبارى مىباشد محقق و ثابت نيست كه اين حجاب را بردارد ، و اين همان عجيب شگفتآور است و بعيد هم نيست .
118 / 4 تأنيس و پيوند دادن آن به نوعى از مركبات عينى از مثال كرسى ( پايه ) و اطاق اينكه : وجود آن صورت اجتماع اجزاى آن است ؛ نه امر زايدى بر آن - همچنان كه در جاى خودش ثابت شده است - .
119 / 4 اگر گويى : آيا نه اين است كه افتقار و نيازمندى به آنچه كه موجود نيست و از شأنش هم اين نيست كه وجود بهبخشد افتقار و نيازمندى نيست ؟ و اين مناسب مرتبهء الهيت است ؛ و چون از مرتبهء الهيت هيچ افتقار و نيازى نيست پس توقفى نمىباشد ؟
120 / 4 گوييم : حكم توقف هر دو مقام را فرا گرفته ، ولى از مرتبهء الهيت به نفس خودش و از برخى اعتبارات و شئون خودش به برخ ديگر ، همچنان كه ديگر صفات توقف بر حيات دارد .
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 352
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٣٥٢