پنهانشان متوقف بر تجليات اسمائىاند ، يعنى بر تجلى نفسى ( رحمانى ) سارى و وجود واحد فايض بر اين حقايق - به حسب خودشان - .
104 / 4 شارح جندى گويد : مواد و خمير مايههاى امدادى به نفس رحمانى كه از مراتب نورى مذكور در مراتب ( اسمائى ) و تجليات و هيآت و اشكال آنها تعين مىيابد ؛ جز از جانب حقايق مرتبه كه عبارت از حقايق حروف امكانى و كلمات كيانىاند نمىباشد ، چون مخلوق به مخلوقيت خود خالقيت خالق را تعيين مىكند ، و منفعل به انفعال خود فاعليت فاعل را تعيين مىكند ، پس هر يك از فاعليّت و منفعليّت تحققش متوقف بر ديگرى است ، اين را نيك بينديش ، پايان سخن او .
105 / 4 ديگرى نسبت حكم تعيّن و قبول اثر است ، براى اينكه هر تجلىاى از تجليات اسمائى نسبت به اصل احديش عين آن مىباشد ، ولى به حسب اقتضاى استعداد قابل و غير آن تعيّن را مىپذيرد ، و هر ماهيتى كونى و وجودى قابل و پذيراى تجلى الهى است كه بدان پنهانىها و تعيّناتش را ظاهر سازد و يا به حسب اقتضاى استعداد و مرتبه و موطن و حال و وقت خود ( ماهيت ) ؛ قابل و پذيراى تعيّن تجلى سارى در خود است .
106 / 4 تأنيس و پيوند دادن اين اصل به حكمت نظرى در دو موضع است : يكى از آن دو در وجود علمى - بين جنس و فصل - است ، چون فصل در تقوّم متوقف بر جنس است و جنس در تخصص متقوم بر فصل است . و ديگرى در وجود عينى بين هيولا و صورت است ، چون هيولا در تقوم و فعل متوقف بر صورت است ، چون غير از نسبت قبول به هيولا داده نمىشود . و صورت در تشخص و تعيّن متوقف بر هيولا است ، براى اين كه تعيّن صورت ؛ به انفعال و انفصال است و هر دو از لواحق هيولايند .
107 / 4 و تحقيق اينكه : اين نسبت دورى از دو جهت بين هر مطلق و مقيد آن - از آن جهت كه مقيد است - متحقق و ثابت است ، چون مقيد آينهء مطلق است و مطلق آينهء احوال مقيد و قيدهاى آن .
108 / 4 سپس گوييم : پس طلب از دو طرف تحقق مىيابد ، و طلب - هر چه باشد - مستلزم فقر و نياز و حاجت است و غناى مطلق - مانند حضرت هويت غيبى و كمال اطلاق ذاتى - منافى آن است .
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 350
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٣٥٠