17 / 4 اين سازگار به آن چيزى است كه در اين جا نقل كرديم ؛ يعنى صورت معقول از اسماء ذاتى كه در اين مرتبه است همان صورت الوهيت است ، ولى مخالف آن چيزى است كه در مفتاح الغيب گفته كه : مرتبهء احديت جمع پائينترش مرتبهء الوهيت است ، و آنجا كه گفته :
داراى وحدانيتى است كه تالى احديت مىباشد ، مخالف آن چيزى است كه گفتيم : صفت آن احديت است نه وحدانيت .
18 / 4 جوابش اينكه : مرتبهء احديت جمع و حقيقت برزخيت كمالى انسانى گاهى اطلاق بر مرتبه مىشود كه در آن تعدّد نسبى - نه حقيقى - براى اسماء و صفات كه به وحدانيت و الوهيت ناميده شدهاند اعتبار شده ، و اين مرتبه را حضرت شيخ قدس سره در رسايل به تعيّن دوم ناميده و فرغانى اصطلاحى مستمر قرارش داده ، پس تعين اول به حقيقت محمديهء اكمليه اختصاص مىيابد و در فكوك اين « 1 » مراد است - نه آنچه در اينجا آمده « 2 » - و خدا دانا است .
و اين كه صورت معقول از اسماء ذاتى جايز است كه زير آن مرتبهاى باشد - چنان كه به زودى در مفتاح خواهد آمد كه گفته - : نفس رحمانى عبارت از « عمائى » يعنى ابر نازكى است كه همان حقيقت جامع و صورت وجودى است ، و آن اولين مولود و نوزادى است كه از اجتماع اسماء ذاتى پديد آمده است .
هامش
( 1 ) - يعنى مرتبهاى كه در آن تعدد نسبى اعتبار شده و حضرت شيخ قدس سره در رسايل ( نامهها ) آن را تعيّن دوم نام نهاده است .
( 2 ) - يعنى مرتبهء احديت جمع ، و نيز جوابى است براى شبهه تخالف در كلمات حضرت شيخ و اتمامى براى رفع آن ، چون مفاد اين عبارت به نقل از تفسير اين است كه : صورت معقول كه همان مرتبهء الوهيت است در مرتبهء اسماء ذاتى - كه در مرتبهء احديت جمع به نام تعين اول است - مخالف آنچه كه در مفتاح آمده مىباشد ، آنجا گفته : مرتبهء احديت جمع پائينترش مرتبهء الوهيت است . و اين مخالفت متوهّم به آنچه كه پاسخ داده برداشته نمىشود ، يعنى ( شارح ) اول گفته : اطلاق احديت جمع بر واحديت و الوهيت كه به تعين دوم ناميده مىشوند مىشود ، بلكه آن توهم به اين سخنش كه : صورت معقول از اسماء ذاتى كه در اين مرتبه است همان صورت الوهيت است ، بر طرف مىشود ، و خلاصهء آن اينكه : صورت معقول از اسماء ذاتى است تا دلالت بر آنچه كه مىگويى و توهم مىنمايى داشته باشد ، بلكه جايز است اين صورت معقول از اسماء ذاتى و تالى آنها باشد ، يعنى تالى اسماء ذاتى از حيث مرتبه ، پس اين عبارت منقول دلالت بر اين دارد كه مرتبهء الوهيت كه به نام تعين دوم ناميده شده ؛ حاصل و ظاهر از احديت جمع - به معنى تعين اول - باشد ، پس با آنچه كه در مفتاح آمده مطابقت دارد كه گفته : مرتبهء احديت جمع تاليش مرتبهء الوهيت است ، پس ضمير بارز « تليها - زير آن » بازگشت به اسماء ذاتى دارد و ضمير پنهان بازگشت به صورت معقول دارد .