داراى وجهى به غيب هويت و وجهى به كثرت است ، و آن برزخ جامع بين آن دو است كه نفس آن عين وحدت حقيقى گرديده كه از آن احديت وجه اوّل و واحديت وجه دوم پديد آمده است ، همچنان كه شارح فرغانى گفته و حضرت شيخ قدس سره هم در فصلى كه به كتابش الحاق كرده آن را بيان داشته است ، و به واسطهء جمعش بين آن دو ؛ گاهى خواصّ وجه اول بر آن اطلاق مىگردد ؛ مانند احديت كه منافى تعدّد وجودى و نسبى است ، و مانند عينيّت براى اسماء ذاتى و اعتبار دوّم بودن آنها براى غيب اطلاق ؛ به گونهاى كه بين آن دو هيچ فرقى جز به واسطهء تعيّنى كه فقط او بودن او است نمىباشد ، و غير اينها ( از فروعات خواص وجه اول ) .
21 / 4 و ديگرى خواص وجه دوم است ؛ مانند واحديت كه در آن تعدّد و امتياز نسبى براى اسماء ذاتى و احكام آنها اعتبار شده است ، و مانند « عماء » بودن از حيث محل بودن تعيّن عينى براى اسماء الهى و اعيان كونى و وجودى ، از اين روى مؤيد الدين جندى ( شارح فصوص الحكم ) آنها را به اعتبار اول ( يعنى اسماء الهى ) « عماء » ناميده و به اعتبار دوم ( يعنى اسماء كونى ) « غماء » نام نهاده ، با اينكه او ( تعالى ) براى كون در « عماء » ظاهر نگشت « 1 » - و گرنه جواب پيغمبر صلى الله عليه و آله درست نبود - و اينكه آن « 2 » عين نفس رحمانى است كه به صورت وجودى - از جهت انبساط و گسترش آن - تفسير شده است ، و اينكه آن اولين مولود و نوزاد اولين نكاح اسماء ذاتى است ، پس هرجا كه ترتيب بين دو وجه اعتبار شد ؛ حكم به تقدّم و پيش بودن اوّل و تفرّع و منشعب شدن دومى - و به اصل جامع بين آن دو - داده مىشود ، دليل آن « 3 » چيزى است كه در مفتاح الغيب آمده : « عماء » به واسطهء مادهء امكانى كه در آن درنورديده شده مانند آينهاى غيبى مىباشد و انبساط و گسترش صورت وجودى در آن ماده عبارت از ظاهر حق مانند آينه و مجلا براى باطنش بودن است ، اين چيزى بود كه در اين مبحث و مقام مىدانستم و بيان داشتم .
هامش
( 1 ) - يعنى حق تعالى براى كون و خلق در مرتبهء « عماء » ظاهر نگشت ، يعنى در آنجا خلقى نيست ، و گرنه جواب درست نبود و مطابق با سئوال هم نبود .
( 2 ) - اين جمله عطف بر عماء بودن از حيث محل بودن . . . است و نيز بيان خواص وجه دوم است . و نيز جملهء بعدى كه خواهد آمد : و آن اولين مولود و نوزاد . . . است عطف بر اينها است .
( 3 ) - يعنى بر تقدم اولى و منشعب شدن دومى و اصل جامع ، و دليل آن بيان او است كه : بودن ظاهر حق مانند آينه و مجلا براى باطنش .