858 / 3 اما شهود و علم او در مرتبهء احديت ذاتش - يعنى قسم اول - به سبب امرى زايد بر ذاتش نيست ، چون در آنجا به هيچ وجهى كثرت وجود ندارد ، خداوند منزه است از هر چه كه شايستهء شأنش نيست .
859 / 3 سپس گوييم : اين موجودات مشهود دو قسماند : يكى از آن دو موجودى است كه داراى هيچ مرتبه از حكم امكانى و يا واسطه زمانى از تركيب و تقييد زمانى نمىباشد ، و آن عالم امر و عالم ملكوت و عالم غيب است . و دوم آنچه كه اين احكام را دارد ؛ و آن عالم خلق و ملك و شهادت است .
860 / 3 حضرت شيخ قدس سره در تفسير فاتحه گويد : ظهور احكام در عالم صور ؛ كه مظاهر حقايق و ارواحاند اين است كه تقيد به مزاجها و حالات عنصرى و احكام آنها مىيابد ، و زمان موقت دو طرف دارد و آن عالم دنيا است ؛ و هر چه كه چنين نباشد - و اگر چه محل ظهور حكم آن تعيّن پذيرفته باشد - آن از عالم آخرت است ، اين سخن حضرت شيخ قدس سره بود ، و از آن دانسته مىشود كه تقسيم سه گانه است و آنچه كه در تفسير آمده دو قسم عالم خلق مىباشد .
و اما خاتمهء تمهيد كلّى جملى در بيان متعلق طلب ما به اجمال است و اين كه به كدام اعتبار مراتب استكمال بىپايان مىباشد .
861 / 3 اما اول اين كه متعلق معرفت هر عارفى ؛ و آنچه كه امكان ادراك حكم آن از جانب حق سبحان مىباشد همان مرتبهء او است كه عبارت از الوهيت و احديت آن است ؛ نه كنه و حقيقت ذات او و نه احاطهء صفات وى ، و به اين مطلب اشاره شد ، يعنى به آنچه كه كاملترين خلايق از جهت مرتبه و استعداد دستور يافته ( كه طلب كند ) و آن بيان الهى است كه :
فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ
، يعنى : بدان كه خدايى جز پروردگار يكتا نيست ( 19 - محمد ) و اينجا ناگزير از بيان امورى چند است :
862 / 3 نخست اين كه ادراك كنه و حقيقت ذات او امكانپذير نيست . دوم معنى الوهيت