كه مىپندارند تعيّن جزئى براى مشاهدهء حق - اگر عقلى كه هيچ امكانى در آن جز به يك وجه نيست واسطه نباشد - جايز نيست .
856 / 3 اين شهود وجودى عيانى است و نسبتش در اين امر به قلم اعلا و بعد از قلم اعلا برابر است . آرى ! در ذات قلم اعلا كه خود معنايى است جامع و فراگير تمام حقايق ؛ صور آنها را از حيث لوازمش مشاهده مىكند ، و در وجود لوح محفوظ و آنچه از آن دو نازل شده - مانند عرش و كرسى و غير اين دو - صور آنها را مفصل مشاهده مىكند « 1 » ، مانند شهود فرزندان آدم عليه السلام - شهودى تفصيلى - هنگامى كه آنها را از پشتش ظاهر ساخت ، چنان كه فرمايد :
وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ
، يعنى : و چون پروردگارت از فرزندان آدم - از پشتهاشان - فرزندانشان را بياورد و آنها را بر خودشان گواه كرد كه آيا پروردگار شما نيستم ؟ گفتند آرى ! گواهى مىدهيم تا روز رستاخيز نگوئيد كه از اين نكته غافل و بىخبر بودهايم ( 172 - اعراف ) و آوردن « ذات » در قلم اعلا و « وجود » در لوح محفوظ و پس از آن ؛ آگاهى دادن بر اين نكته است .
857 / 3 و قسم سوم از اقسام شهود عبارت از شهود در مرتبهء امكان است و آن دو نوع است : جزئى و كلى ، جزئى عبارت از تعلق علم است به چيز جزئى در مرتبهء علمى - از حيث صلاحيّت آن براى قبول توجه الهى و تعيّن وجودى - خواه اين شهود بستگى به يك سبب و يا سببهاى فراوانى داشته باشد ، و اين شهود اين چيز است در مرتبهء امكان آن چيز . و كلى عبارت است از مطلق اين تعيّن ( و يا تعلّق ) به گونهاى كه بيان شد ، و اين شهود اشياء است به طور اطلاق در مرتبهء امكان ، پس فرق بين شهودهاى سه گانه اين كه ؛ اين شهود به حسب نسبت علمى نه به حسب امور وجودى - مانند دومى - تكثر و فزونى مىپذيرد .
هامش
( 1 ) - يعنى شهود در مرتبهء قلم اعلا ؛ شهودى كلى كه تعلق به صور اشياء - از آن حيث كه لوازم آنند - دارد ، و در مرتبهء لوح و پس از لوح شهود صور آنها است بطور مفصل ، و اين كه مصنف قدس سره در مفتاح فرموده : نحوهما ( مانند آن دو ) عطف بر قلم است ، چون عرش مظهر قلم است ، پس كلمه در عرش واحد است و اشيا در آن به گونهء اجمال مصوراند ، ولى كرسى مظهر لوح است و كلمه در آن تقسيم مىپذيرد ، لذا محل تدلّى قدمين است و اشياء در آن به گونهء تفصيلى مصوراند ، و اگر ( نحوهما ) عطف بر لوح باشد ، يعنى صور اشياء در اين سه مفصلاند .