مىباشد كه اختصاص به آسمان دنيا دارد ، پايان سخن حضرت شيخ قدس سره .
717 / 3 و اما چگونگى شمول و فراگيرى آن ( مراتب ) را در اين منازله و مشهد بيان داشته و گفته : ديدم كه هر موجودى - به موجب احكام مراتب پنجگانه - داراى پنج مرتبه است :
718 / 3 نخست اعتبار آن موجود از جهت عين ثابتش كه عبارت از صورت معلوم بودن او در علم حق ذاتى كه از ازل تا ابد بر يك طريق است ، و اين اعتبار را احكامى لازم است ؛ يعنى از جهت اين كه آن موجود در ذات حق معلوم است و نسبت به خود معدوم .
719 / 3 بعد از آن اعتبارش از جهت روحانيت او است ، چون هيچ چيزى نيست جز آن كه داراى روحانيت است ، يا سلطنت و حكمش ظاهر است - مانند فرشته و انسان و حيوان - و يا پنهان است ، مانند نبات و معدن ( گياه و جماد ) و غير اينها از صورتهاى عنصرى و امثال آن . سپس اعتبارش از جهت طبيعت و صورت او است .
720 / 3 سپس ( گويم : ) صورتى كه لازم هر روحانيّتى است بر چند نوع است : اگر شأن آن روح اين باشد كه به صورتهاى متعدد در يك زمان درآمده و تلبّس نمايد - مانند فرشتگان و جن و بزرگان از انسانها - او داراى حكم است . و اگرچه شأن آن روح اين باشد كه مقيد به يك صورت معين باشد و از آن تجاوز نكند ، مانند تمامى مردم و حيوانات ؛ البته بر رأى آنان كه مىگويند حيوانات داراى ارواحى مفارقاند ، و بنابر دو تقدير ، روحانيت داراى احكامى پنهان است كه به حسب مظاهرش ملازم آنها است ، چون به واسطهء آن مظاهر و به حسب آنها ارواح تعيّن پيدا مىكنند .
721 / 3 و در اين جا اعتبار ديگرى هم هست و آن اعتبار شئى است از حيث تجلى وجودى كه در مراتب سه گانه مذكور سارى و جارى است .
722 / 3 سپس وصف و حكم است كه جامع بين اين چهار بوده و معرفت آن بستگى به تعقل هيئت و شكلى معنوى داشته كه از اجتماع اين چهار حاصل گرديده است و آن حكم آخرى كمالى و نفسى رحمانى است ، پايان سخن حضرت شيخ قدس سره .
723 / 3 اگر گويى : اگر اين مراتب پنجگانه براى هر موجودى حاصل است - هم چنان كه گفته شده : در هر چيزى همه چيز هست - بنابراين هر موجودى جامع ( همه مراتب )
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 269
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٢٦٩