بسط ( گرفتن و دادن ) است ، چنان كه پس از بيان :
تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ تُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ
، يعنى : شب را به روز در مىكنى و روز را به شب در مىكنى - جمع بين آن دو ( قبض و بسط ) كرده و فرموده :
- تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ
، يعنى : زنده را از مرده ( نطفه و تخم ) پديد مىآورى و مرده ( نطفه و تخم ) را از زنده پديد مىآورى ( 27 - آل عمران ) و نيز سرّ آشكار كردن و پنهان كردن ( در عرش و لوح است ) و بناى دو ايلاج ( دو در كردن روز به شب و شب به روز ) و سرّ غيب و شهادت بر آن استوار است ، از اين روى غيب بعضى و شهادت بعضى - به واسطهء سرّ دورى آن - آشكار مىشود ، و نيز سرّ كشف و حجاب ( آشكار شدن و پوشيده شدن ) صورى نسبى ( نيز به واسطهء سرّ دورى آن آشكار مىشود ) از اين روى بر شب و روز غلبهء خواب و بيدارى - نه حجاب معنوى - مترتّب مىشود ، براى اين كه رؤياى صادقه از نظر عقل و شرع و كشف حق آن است ( يعنى عرش و لوح ) و مخالفت معتزليان ارزشى ندارد ، اين مظهر و آلت آن چيزى است كه خداوند سبحان هر چه را كه گفتيم بدان انجام مىدهد ؛ ولى نه مطلقا ، چنان كه در خلق عرش - كه همان عرش مجيد است - انجام داد ، و از آن روى مجيد توصيف شده كه مجد در صفات الهى به معنى عظمت فعلى است ، و عرش مظهر افعال عادى است ، چون فرموده :
الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى
، يعنى : خداى رحمن بر عرش استيلا دارد ( 5 - طه ) و رحمانيت - همانطور كه گفتيم - صورت وجود است از جهت ظهورش براى خودش كه عبارت از ايجاد است ، بنابر اين به وصف ظاهر شوندهء در آن توصيف مىگردد .
667 / 3 و از اينجا دانسته مىشود كه افعال حق سبحان دو قسم است : يكى سبب بودن آن بستگى به آلت دارد ؛ و آنها اختصاص به چيزى دارند كه به نام جريان عادت ناميده مىشود ؛ و آنها موجوداتىاند كه داخل در تحت انتظام اسباب و مسبباتاند و پايه علوم عادى ( نظرى ) اند ، و گمان مىرود كه قطعىاند ؛ چون خداوند مىفرمايد :
وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا
، يعنى : و در روش الهى تغييرى نخواهى يافت ( 62 - احزاب ) و آن در هر چه كه دانسته شد سببى عادى است و از قسم دوم كه بستگى به اسباب و وسايط ندارد نيست ؛ درست و صحيح است ، و آنها افعالى هستند كه به واسطهء وجه خاصى كه هر موجودى با حق تعالى دارد حاصل مىگردد ، آن وجهى كه محققان را بر آن آگاهى بخشيده ، از اين روى خردها آن افعال را ضبط و نگاهدارى نمىتواند بكند .