حصول پيدا مىكند ، از اين روى جندى در رسالهء خودش گفته : قوهء متخليه در جلو مغز ؛ و حافظه در پس آن ؛ و مفكره در وسط مغز است ، و قوهء ديگرى را كه ادراك كنندهء جسمانى باطنى باشد بيان نداشته است .
200 / 3 در اينجا آگاهى دادنى ارزشمند است كه جندى بيان داشته و آن اين كه : حال نفس ناطقه با قواى منتشر و پخش خود چه در جهت جسمانيتش و چه در ناحيه روحانيتش بزرگترين دليل است بر اين كه نفس با قواى منتشر و پخش خود در طبقات آسمانها و اركان امهات و اصول مولدات ؛ عهدهدار حفظ و تربيت است و آن قوا فرشتگانى هستند كه خداوند دربارهشان فرموده :
لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ
، يعنى : آنان خداى را در مورد آنچه كه فرمانشان داده سركشى نكنند و هر چه فرمانشان دهند انجام دهند ( 6 - تحريم ) و همينطور آگاهى يافته و از آن ترقى كرده و ميرسد به اين حقيقت كه : حق تعالى بر تمام كليات و جزئيات از اسرار مخلوقات آگاه است و از علم او ذرهاى نه در آسمانها و نه زمين - به طريق اولى - پنهان نيست ، زيرا مخلوق با آنكه ملازم نياز و ناتوانى است وقتى آگاهى بر آنچه در مملكت خودش مىگذرد داشته باشد خالق سزوارتر است به آنكه چيزى از او پنهان نباشد ، چنان كه خداوند مىفرمايد :
أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ
، يعنى چگونه آنكه خالق است و همو دقيق و كار دانست علم ندارد ؟ ( 14 - ملك ) پس تمامى در عبادت و پيروى او و تحت امر و نهى وى هستند ، چنان كه باز مىفرمايد :
كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ
، يعنى : همه فرمانبران اويند ( 116 - بقره )
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
، يعنى : هيچ موجودى نيست مگر به ستايش او تسبيحگو است ( 44 - اسراء ) و بيان پيغمبر صلى الله عليه و آله به اين آگاهى اشاره دارد كه فرمود : هر كه خويش را شناخت خدايش را شناخته است .
201 / 3 حال گوييم : ما بيان مراتب تصورات را به مراتب اثر پذيرى از آن روى اضافه كرده و نسبت داديم كه مراتب آن دو در عدد و شمار با هم مساوىاند ؛ و نيز به واسطهء سرّ پنهان ديگرى كه آن قوىتر ( و ) جامع بين آن دو است .
202 / 3 پس ممكن است گفته شود : هر تصورى ؛ به واسطهء تعلق مخصوص و تقيد معقول و يا محسوس ؛ تأثر و اثر پذيرى است . و ممكن است كه گفته شود : تصور اگر فعلى باشد ؛ تأثير