و اثر گذارى را در پى دارد ، و اگر انفعالى باشد اثر پذيرى را به دنبال دارد ، پس بين اين دو همبستگى و اتصال برقرار است . و ممكن است گفته شود : هيچ اثر گذارى و اثر پذيرى جز به واسطهء جمعيت نمىباشد ، پس اثر گذارى ؛ از جهت جمعيت اسمائى ؛ و اثر پذيرى ؛ از جهت جمعيت حقايق كونى است ، و معدن و منبع هر دو جمعيت حضرت علم است ؛ پس تركيب از آن و تحليل نيز بدان باز مىگردد ، و مقصود از مراتب تأثير و اثر گذارى ؛ مراتب تركيب و تحليل است . و ممكن است گفته شود : هر علمى مستلزم عمل است و اين همان اثر گذارى و اثر پذيرى است ، بنابر اين مراتبش مانند مراتب آن است . و خداى دانا به مراد كاملان است .
203 / 3 تأنيس و پيوند دادنش بيان خودشان است كه گفتهاند : غايت ؛ علّت فاعل بودن فاعل است و هر عملى مسبوق به گذشتن به ذهن و سپس ميل و بعد عزم و پس از آن قطع و آن گاه اقدام است .
204 / 3 دو تاى اوّلى ضرورى و لازم است و جزا بر آن دو مترتب نمىشود ، چنان كه پيغمبر صلى الله عليه و آله در مقام دعا اظهار داشته : پروردگارا ! اين قسمت من نسبت به آنچه كه توانائيش را داشتهام بوده ، مرا در آنچه كه تملك و توانائيش را ندارم مؤاخذه و بازخواست مكن .
205 / 3 و سه تاى دومى اختيارى است ، پس اگر ( فاعليت فاعل ) به واسطه مانعى خارجى از عمل مقصود واپس ماند ؛ پاداش عمل در كار نيك از روى فضل و احسان بر آن ( فاعليت فاعل ) مترتب مىشود و در كار زشت كيفر مقدمات آن ( فاعليت فاعل ) از روى عدل بر آن ( فاعليت فاعل ) مترتب مىشود ، از اين جهت خداوند فرموده :
وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ
، يعنى : اگر آنچه را كه در دل شما است عيان كنيد و يا نهان كنيد خداوند شما را براى آن به حساب مىكشد ( 284 - بقره ) و اگر به واسطهء ترك كردن اختيارى ؛ وى از عمل مقصود واپس بماند ؛ پاداش مقدمات از روى فضل و احسان بر آن ( فاعليت فاعل ) مترتب مىشود و اصلا كيفرى نمىباشد « 1 » .
هامش
( 1 ) - يعنى بر مقدمات در كار زشت - در صورت ترك كردن اختيارى وى - اصلا كيفرى نمىباشد .