حقايق مظهرى كه آن حقايق در علم او عين اويند - محال نيست ، و حضرت شيخ قدس سره در تفسير فاتحه بدان اشاره نموده است . بنابر اين مانند بيان الهى :
وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
، يعنى : پريان و آدميان را نيافريدم مگر كه پرستشم كنند ( 56 - ذاريات ) و : خلقت الخلق لاعرف ، يعنى : خلق را آفريدم كه شناخته شوم ؛ نزد ما حقيقى است كه باعث بر خلق عالم ؛ كمال جلا و استجلا است « 1 » ، نه اين كه از باب مجاز باشد مثل :
فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً
، يعنى : خاندان فرعون او را برگرفتند تا دشمن و مايه اندوهشان شود ( 8 - قصص ) چنان كه پنداشته مىشود .
177 / 3 سپس گوييم : و مراتب تأثر تأثير ( اثر پذيرى اثر گذارى ) چهار است .
178 / 3 نخست تأثر - يعنى اثر پذيرى - در نفس اثرگذار است به واسطه تصور مطلق روحى - خواه به حسب بعضى از اوقات ناگهانى باشد ولى بدون نظر و كسب و يا آنكه ناگهانى نباشد -
179 / 3 دوم اثر پذيرى در ذهن و خيال است ، البته اگر اثر گذار داراى ذهن و خيال - مانند انسان - باشد .
180 / 3 سوم اثر پذيرى در حس است - البته اگر از اهل حسّ باشد -
181 / 3 چهارم اثر پذيرىاى كه جامع و فراگير سه مرتبه پيشين است .
182 / 3 گفتهاند : اين مراتب چهار گانه بعد از مرتبهء علم الهى ازلى است ، بنابر اين ترتيب مراتب پنج مىشود .
183 / 3 گويم : مقصود از نفس اثر گذار ذات او است ، و اين شامل حق تعالى مىشود و ما بدان اشاره كرديم و گفتيم : يا آنكه ناگهانى نباشد ، زيرا آنچه كه ناگهانى نباشد ازلى است و جز در حق متعال تصور نمىگردد .
184 / 3 سپس گوييم : اين مراتب چهار گانه بعينه مراتب تصورات است .
185 / 3 نخست تصور مطلق روحى و فطرى بديهى ، اما روحى بودنش ؛ به واسطه بساطتش
هامش
( 1 ) - تجلى حبّى عبارت از جلاء ؛ يعنى ظهور ذاتش براى ذاتش ، و استجلايش عبارت است از ظهور ذاتش براى ذاتش در تعينات . م