97 / 3 بسيارى از حكما قائلاند كه كلى طبيعى موجود در خارج هست ، يعنى به واسطهء وجود يكى از دو قسمش ؛ و آن مخلوط و ماهيت به شرط شئى است ، و خنجى و ارموى و كاتبى و غير اينها هم به وجود ماهيت مشترك تصريح كردهاند و خواجه نصير الدين طوسى قدس سره مطلب را نپذيرفته و گفته : اگر ( كلى طبيعى ) تحقق در تمام افراد خويش داشته باشد در اين صورت يك شئى به عينه نيست ( بلكه اشياء است ) و اگر تحقق در كل - از آن جهت كه كل است - داشته باشد ؛ پس كل از آن جهت شئى واحدى است و در نتيجه بر اشياء واقع نمىشود ، و اگر در كل - به معنى پراگندگى - تحقق داشته باشد ؛ در هر واحدى جزء آن است - نه خود آن -
98 / 3 سپس گويد : معنى مشترك بودن آن بين آنها ( يعنى اشياء ) جز حمل آن بر آنها نيست ، و حمل هم امرى عقلى است ، بنابر اين مشترك را وجودى جز در عقل نمىباشد .
99 / 3 و قطب الدين رازى اين را نپذيرفته و گفته : شمارى از حقايق - مانند جنس و فصل و نوع - در فرد تحقق مىيابد ، و اگر پيدا شد حمل بين آنها ممتنع و محال است .
100 / 3 گويم : حقيقت مطلق - با قيد اطلاقش - نزد اهل تحقيق در خارج موجود است .
دليل بر آن چيزى است كه در بعضى از نسخههاى كتاب مفتاح الغيب و كتاب نصوص از قول حضرت شيخ قدس سره آمده كه : براى هر بينندهاى جز در منظور و مشاهده شده امتياز و جدايى نمىيابد ، و اين با صراحتش دلالت بر تميّز و جدايى آنها دارد ، چه رسد به وجود آنها در مظهر منظور و ديده شونده .
101 / 3 سپس ( گوييم : ) جواب از دو دليل به زبان اهل نظر « 1 » . اين كه تعين عارض بر حقيقت است ، بنابراين اگر تعيّن موجود در خارج نباشد ؛ موجودى در خارج وجود ندارد ، زيرا امرى بين تعيّن و حقيقت برقرار نمىباشد ، و اگر تعيّن موجود در خارج باشد ؛ در اين صورت وجود عارض بدون معروضش محال است ؛ و اين عروض - بر تقدير و فرض وجود تعيّن در خارج - عروض عرض خارجى است نه عارض عقلى ؛ تا آنكه قائل به كافى بودن وجودش در عقل شود .
هامش
( 1 ) - يعنى : جواب از دو دليل : به زبان اهل نظر و به زبان اهل تحقيق داده مىشود ، زبان اهل نظر را بيان مىدارد و زبان اهل تحقيق را در صفحه ( 91 ) بيان مىدارد .