جزئى صورتهاى جدا شده ؛ از جزئياتاند « 1 » ، ولى در عقول عالى و نفوس آسمانى و ذات حق متعال جدا شده نيستند و بلكه علمى هستند ، و گروهى مانند ابن سينا و پيروانش بر اين اعتقاداند ، و ليكن حقيقت آن است كه اهل تحقيق بر آناند .
105 / 3 و به زبان تحقيق - و با اين كه در بحث ديگرى روشنتر خواهد شد - اين كه :
حقايق غير مجعولاند ، چون ظهور ، يك نسبت است براى وجود حق متعال كه متصف به آن حقيقت است كه آن حقيقت متصف به تعينات افراد مىباشد ، هم چنان كه بطون نسبت ديگرى است براى او : پس وجود حق واجب است ولى يكى از دو نسبت ظهور و بطون - از جهت امتياز نسبى آن دو - لازم اويند ؛ و اگر چه از جهت ذات بىنياز از هر دو است ، و از عدم تحقق شئى از جهت نسبتش به لوازم شئى - مگر با لازمى از آن ( نسبت ) - عدم تحقق آن شئى در نفس خود و يا متوقف بودن وجودش بر آن لازم نمىآيد ، چنان كه در اطراف اين ( عدم تحقق ) پندارهاى فاسد و تباه مىگردند ، در حالى كه وجود ماهيتى ( هويّتى ) است كه وجودش عين خودش است ؛ و گرنه دو وجود در يك شئى جمع مىآمد ، و هر ماهيتى ( هويتى ) وجودش عين خودش باشد - به اعتراف محقق طوسى قدس سره - واجب است ، زيرا اگر عدم آن جايز باشد آن شئى ؛ آن شئى نيست و ماهيت مجعول مىباشد و همگى باطل و نادرست است ، پس حال كه وجودش واجب است چگونه وجود ذات اقدسش متوقف بر يكى از تعينات تخصيص يافتهء خودش مىباشد ؟ خداوند از اين نسبت برتر و والاتر است .
106 / 3 اگر گويى : تعيّن غير علمى خواه شهودى باشد و يا غيبى ؛ چون لاحق به مطلق است و تابع تحقق و ثبوت آن ؛ درخواست تعيّنى پيشين را مىكند و گرنه تعين و عدم آن جمع مىآيند و همين طور ادامه پيدا مىكند . و ( نيز درخواست ) تعينى پسين را مىكند كه بدان ، افراد حقيقت تعيّن امتياز مىيابند .
107 / 3 گويم : اما درخواست تعيّن پيشين را نمىپذيريم ، زيرا اگر چنين درخواستى كند تمام تعيّنات درخواست تعيّنى خارج از آن را دارند ، در اين صورت ورود و خروج هر دو با
هامش
( 1 ) - خلاصه آنكه پنداشته شده كه كلى جز در علم پيدا نمىشود ، يا به سبب انفعال و جدا شدن از جزئيات - چنان كه در نفوس جزئى هست - و يا به سبب علم فعلى عالى - هم چنان كه در عقول و نفوس آسمانى هست -