تدوين و تسطير و جهان شهادت ، اما مطلقا ؛ اينگونه نيست ، زيرا اولين متعين در مراتب الهى حضرت احديت جمع است و سپس مرتبهء الوهيت ، و واحديت مرتبهء بعد از آن است . و در مراتب كونى عالم تهيّم و سپس قلم اعلا در عالم تسطير است . در تفسير فاتحه چنين آمده بود ، و نيز در آن آمده : اولين متعين از حضرت عمائى عالم مثال « 1 » و سپس عالم تهيّم و پس از آن قلم اعلا است ، و اين - خدا دانا است - به اعتبار تقدمش در جمعيت ؛ و بودنش مر صورت حضرت عماء و مرتبهء انسان كامل است كه بدان ( انسان كامل ) اول بودن - مانند آخر بودن - تعيّن مىپذيرد ؛ نه به حسب وجود ، زيرا به حسب آن ( وجود ) عالم تهيّم با عقل اول است و عالم مثال بعد عالم ارواح .
61 / 3 و از آن جمله مراعات حال تجلى فاعل و ممكن قابل در ارتباط بين آن دو است ، زيرا حق متعال از آن جائى كه از تمام وجوه و جهات واحد است ؛ لازم است كه ارتباط از ناحيهء حق از يك جهت باشد ، و چون كثرت از لوازم ممكنات است و كمترين آن دو است ؛ لازم است كه ارتباط هر ممكنى به حق تعالى از ناحيهء ممكن از دو جهت باشد : جهت امكانش به واسطهء زنجيرهء ترتيب و جهت وجوبش به واسطهء حق متعال به وجه خاص او باشد ، بنابراين غلبه از اين جهت براى وحدت و احكام وجوب است و از جهت ديگر براى كثرت و احكام امكان .
62 / 3 و از آن جمله اين كه تفاوت امتزاج احكام دو جهت اين وجوبى كه محقق قائل بدان است و جهت امكان و غلبهء يكى از دو طرف ؛ مبتنى بر مراتب آنها است « 2 » ؛ و اين به حسب تفاوت استعدادات ماهيات است كه در ترتيب غير مجعولاند ؛ يعنى در ممكنات از جهت تقدم و تأخر و شرف و پستى و شقاوت و سعادت و علم و جهل و بقا و فنا و غير اينها تعقل مىشود . پس جهات و وحدت خاص براى كمال و تقدم است و جهات امكان و كثرت
هامش
( 1 ) - ممكن است مرادش از حضرت عمائى مقام واحديت باشد - هم چنان كه اين يكى از احتمالات آن است - بنابر اين عالم مثال مقام مشيت و فيض منبسط عام مىشود ، زيرا آن برزخ است و برزخ مقام انسان كامل است كه بين هر دو خصلت را حائز و بين هر دو مقام را جامع است .
( 2 ) - يعنى تفاوت امتزاج جهت حقى و جهت خلقى مبتنى بر مرتبهء وجود و مرتبهء ماهيت است ، پس هرگاه كه به مبدأ فياض نزديك شد جهت اولى قوىتر است و بر عكسش بر عكس .