براى نقصان و تأخر ، و در اين فصل علت ظهور حقيقت معقول كه از آن تعبير به زمان شده آمده ، و علت ظهور موجودات زمانى همين ترتيبى است كه گفته آمد .
63 / 3 و از آن جمله اين كه تضاعف و دو چندانى وجوه امكان و كثرت مبتنى بر كثرت وسايط بين آنها و بين حق تعالى است ؛ و عدم تضاعف آنها مبتنى بر كم بودن آنها است ، زيرا كم بودن آنها مقتضى عدم تغيير فيض ذاتى از تقديس اصلى خود و يا كم بودن آن ( فيض ) است و كثرت آنها مقتضى رنگ پذيرى به خواص امكانات وسايط است . و از اينجا دانسته مىشود كه هر كس داراى برزخيت اعتدالى ؛ كه جامع بين هر دو طرف است باشد ؛ يعنى مشتمل بر كليات احكام دو طرف - اشتمالى معتدل و فعلى از جهتى و انفعالى از جهت ديگر - باشد ؛ مغايرتى با دو طرف - جز به واسطهء معقول بودن جمع آن دو - ندارد ؛ و آن حقيقت كمالى انسانى است كه مانند آينهاى براى هر دو طرف است .
64 / 3 و از آن جمله اين كه غلبهء حكم وحدت و وجوب و اطلاق ؛ و حكم كثرت و امكان و تقييد مبتنى بر سبب موافقت عقل نظرى در برخى - براى نتايج كشف و علت توفيق الهى و يا مخالفت - مىباشد « 1 » .
65 / 3 و علت آن اين كه نفوس جزئى چون تعينشان پس از تعين مزاج و به حسب مزاج است - البته بر اعتقاد اهل ذوق و حكمت - گونهاى مىگردد كه گويى در مزاج معنايى است كه توصيفش به آينگى كاملا بجا است و مثل اين است كه نفس در آن نقش شده ، و از اين نقش شدن تعبير به تعلق تدبيرى گرديده ، و چون موجب و علت تعين مزاج آثار قواى علوى و اتصالات ستارگان و حركات فلكى و توجه نفوس و عقول بلند آنان است و مزاجها هم به حسب استعدادات اصلىشان در قبول متفاوتاند ؛ لذا مزاج مانند آينهاى است نسبت به اين آثار ، سپس به سبب آنچه كه قبول كرده آمادهگى مىيابد كه آينهاى براى قبول نفس جزئى - كه به حسب آن مزاج تعين مىيابد - باشد ، پس به مقدار نزديكى و دورى مزاج از درجهء اعتدال ؛
هامش
( 1 ) - يعنى توفيق الهى مقسوم كه معنايى است قائم به نفس هنگام برخاستن مانع از مخالفت نسبت به حد مشروع ، و يا جمع و وفق بين كشف و نظر ، و تطبيق مطالب و احكام كشفى بر قواعد نظرى و استدلالى - هم چنان كه شيوه و روش شارح محقق است - .