با وجود سرمايهگذارى عظيم سران احزاب در اين جنگ و با آن همه نيرو كه فراهم آورده بودند ، نتيجهء اين جنگ براى آنان تلخ و اندوهبار بود ؛ زيرا نه به مدينه آسيبى رسيد و نه توانستند راه بازرگانى شام را آزاد سازند . از اينرو اعتبار فرماندهى ابوسفيان خدشهدار شد و عظمت قريش متزلزل گشت . پس از اين جنگ بود كه مسلمانان از حالت تدافعى بيرون آمده قدرت تهاجمى يافتند . پيامبر اسلام فرمود : « از اين پس ما حمله مىكنيم و آنها ديگر نمىتوانند به ما حمله كنند . » « 2 » و همين گونه هم شد . شهداى اين جنگ شش نفر « 3 » و تلفات دشمن سه نفر « 4 » گزارش شده است .
جنگ بنىقريظه
پس از عقبنشينى سپاه احزاب ، پيامبر مأموريت يافت كه بىدرنگ به سراغ بنىقريظه رفته ، كار آنان را يكسره سازد . پيامبر بلافاصله دستور حركت داد و ارتش اسلام عصر همان روز قلعهء بنىقريظه را به محاصره درآورد . بنىقريظه در قلعهء خود موضع گرفته ، تيراندازى مىكردند و به پيامبر اسلام فحاشى مىنمودند .
پس از بيست و پنج روز محاصره ، سرانجام چارهاى جز تسليم نيافتند . قبيلهء اوس كه قبلًا با بنىقريظه همپيمان بودند ، از پيامبر خواستند كه با متحدان آنان همچون يهود بنىقينقاع ( متحدان خزرج ) رفتار كند ، حضرت فرمود : « بزرگ شما ، سعدبنمعاذ در اين مورد داور باشد . » اوسيان و بنىقريظه اين داورى را پذيرفتند . سعد كه چنين مأموريتى يافت طبق
هامش
( 2 ) . شيخ مفيد ، الارشاد ، ص 106 ؛ صحيح بخارى ، تحقيق : الشيخ قاسم الشماعى الرفاعى ( بيروت : دارالقلم ، ط 1 ، 1407 ه . ق ) ، ج 5 ، ص 215 ؛ كتاب المغازى ، باب 146 ، حديث 593 ؛ طبرسى ، مجمع البيان ، ج 8 ، ص 345 ؛ مجلسى ، پيشين ، ج 20 ، ص 209 .
( 3 ) . ابنواضح ، تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 42 ؛ واقدى ، المغازى ، ج 2 ، ص 492 ؛ ابنهشام ، السيرةالنبوية ، ج 3 ، ص 264 ؛ طبرى ، پيشين ، ج 3 ، ص 58 ؛ ابن شهرآشوب ، مناقب آل ابى طالب ، ج 1 ، ص 198 . تعداد شهداى اين جنگ بيش از اين نيز نقل شده است . ر . ك : تاريخ پيامبر اسلام ، محمد ابراهيم آيتى ( تهران : مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران ، 1361 ) ، ص 372 .
( 4 ) . واقدى ، پيشين ، ج 2 ، ص 496 ؛ ابنهشام ، پيشين ، ج 3 ، ص 265 ؛ طبرى ، پيشين ، ج 3 ، ص 59 ؛ ابن شهرآشوب ، پيشين ، ج 1 ، ص 198 . يعقوبى تلفات دشمن را هشت نفر نوشته است . ( ج 2 ، ص 42 . )