برافراشتهشدن پرچم دلگرم شده مجدداً حمله كردند . « 1 » دراين هنگام چون آرايش نظامى مسلمانان به هم خورده و ارتباط فرماندهان با سربازان قطع شده بود ، نتوانستند مقاومت كنند و به سختى شكست خوردند . چند عامل جانبى نيز به اين شكست كمك كرد از آن جمله : 1 . شايعهء كشتهشدن پيامبر اسلام . « 2 » 2 . در آن زمان هيچيك از طرفين لباس نظامى خاصى نداشتند و در ميدان جنگ تنها با شعار شناخته مىشدند . وقتى كه قريش مجدداً حمله كردند صفوف مسلمانان آشفتهتر شد و يكديگر را نشناختند و به روى همديگر شمشير كشيدند ، « 3 » بهطورى كه حُسَيْلبنجابر - پدر حُذيقةبنيمان - به دست مسلمانان كشته شد ! « 4 » اما وقتى كه خود را يافتند و مجدداً شعار دادند ، اين وضع عوض شد . « 5 » 3 . باد تغيير جهت داد و تا آن هنگام كه از شرق مىوزيد ، از جانب غرب وزيد و جنگ را بر مسلمانان دشوار ساخت . « 6 » در هر حال صفوف مسلمانان چنان پريشان شد كه بيشتر آنان هزيمت كردند و عدهاى از كوه بالا رفتند ؛ در حالى كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله شخصاً در رزمگاه مقاومت مىنمود و فراريان را به پايدارى فرا مىخواند . « 7 » تنها على عليه السلام و چند تن ديگر در ميدان جنگ باقى مانده
تاريخ اسلام ( از جاهليت تا رحلت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله وسلم ) — صفحة 241
مساهمون: مهدى پيشوايى
ص٢٤١
هامش
( 1 ) . ابنسعد ، پيشين ، ج 2 ، ص 41 - 42 ؛ ابنهشام ، پيشين ، ج 3 ، ص 82 ؛ طبرى ، پيشين ، ج 3 ، ص 17 ؛ مجلسى ، پيشين ، ج 20 ، ص 26 - 49 .
( 2 ) . ابنهشام ، پيشين ، ج 3 ، ص 82 ؛ پيشين ، ج 3 ، ص 17 ؛ مجلسى ، پيشين ، ج 20 ، ص 26 - 27 .
( 3 ) . ابنسعد ، پيشين ، ج 2 ، ص 42 ؛ ر . ك : وفاءالوفاء ، ج 1 ، ص 286 .
( 4 ) . ابنسعد ، پيشين ، ج 2 ، ص 43 و 45 ؛ ابنهشام ، پيشين ، ج 3 ، ص 93 ؛ سمهودى ، پيشين ، ج 1 ، ص 288 ؛ سيدعليخان مدنى ، الدرجات الرفيعة ( قم : منشورات مكتبة بصيرتى ، 1397 ه . ق ) ، ص 283 .
( 5 ) . بلاذرى ، انسابالأشراف ، تحقيق : محمد حميد الله ( قاهره : دارالمعارف ، ط 3 ) ، ص 322 .
( 6 ) . ابنسعد ، پيشين ، ج 2 ، ص 42 .
( 7 ) . آلعمران ( 3 ) : 153 - 154 ؛ بلاذرى ، پيشين ، ص 318 ؛ طبرى ، پيشين ، ج 3 ، ص 20 ؛ ابنسعد ، پيشين ، ج 2 ، ص 47 ؛ ابنابىالحديد ، پيشين ، ج 15 ، ص 23 و 25 .