اى بر همه خلق لطف و احسان از تو * جمعيّت هر جمع پريشان از تو
شق گشتن صبح نور افشان از تو * روشن ز رخت جهان بدين سان از تو
اللّغة :
اناره : روشن كردن . و الدّجج ، به ضمّتين : شدّة الظّلمة كالدّجة و الدّياجى جمع منه او منها و اصله كان دياجج فابدلت الجيم ياء . و الغسق ، محرّكة : ظلمة اوّل اللّيل .
بدان كه اناره علاقه مىگيرد به تيرگيهاى اوّل شب و وجه آن بر علماى هيئت واضح است و لهذا امام - عليه السّلام - فرموده : « و انرت بكرمك دياجى الغسق » و تعلّق او را به مطلق تاريكى نداد .
« و انهرت المياه من الصّمّ الصّياخيد عذبا و اجاجا » .
يعنى : جارى و روان نمودى آبها را از محكمها و سختيهاى سنگهاى شديد و صلب در حالتى كه بعضى از آنها شيرين و بعضى از آنها تلخ است . و به عبارت اخرى : جارى گردانيدى از سنگهاى سخت ، آبهاى شيرين و گوارا و تلخ و ناگوارا .
بيان اللّغات :
نهر - به سكون العين و به فتح آن - مجراى آب ، و انهار از باب افعال جارى ساختن آب در روى زمين و در جوف انهار . و مياه جمع ماء ، و اصل ماء ، ماه بوده . و صيخود و صيخاد ، سنگ سخت و شديد ، چنانچه عرب مىگويند : صخرة صيخود و صيخاد اي شديدة . و در « انهرت المياه » صنعت تجريد واقع شده ، كما في قوله تعالى :
سُبْحانَ الَّذي اسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَى الْمَسْجِدِ الاقْصى
« 1 » .
و صم - به ضمّ صاد - جمع اصمّ است و اصمّ چيزى سخت و صلب و محكم را گويند ، و آدم كر را كه گوش او نشنود نيز اصم گويند ، زيرا كه بايد به آواز سخت با او « 2 » حرف زد و سامعهء او از قبول و دريافت اصوات ، سخت است و به آسانى قبول نمىكند . و اضافهء صمّ به صياخيد ، بنا بر نسخهء « صمّ الصّياخيد » ، اضافهء بيانيّه است . و
هامش
( 1 ) الاسراء : 1 .
( 2 ) ى : « با او » ندارد .