و اگر فؤاد نبود عقل نداشتند كه درك كنند لذا خداوند حجت را از هر جهتى بر بندگان تمام نموده كه ميفرمايد :
قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ
كه شما را ايجاد فرمود با تمام قوى و تمام اسباب هدايت را در دسترس شما قرار داد .
وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ
كه نگوئيد ما كر بوديم و دعوت تو را نشنيديم .
وَ الْأَبْصارَ
كه نگوئيد ما رسولان تو را نديديم و نشناختيم و معجزات آنها را مشاهده نكرديم .
وَ الْأَفْئِدَةَ
كه نگوئيد عقل و شعور و ادراك نداشتيم ، و بدبختى با اينكه سمع و بصر و فؤاد داشتند گوش قلب خود را كر كردند و چشم قلب را كور كردند و روى عقل خود را پوشانيدند كه ميفرمايد :
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ
بقره آيهء 171 .
قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ
كه در مقام معرفت و عبادت بر نمىآييد و بكفر و ضلالت خود ادامه ميدهيد .
سؤال : چرا در آيات سمع را مفرد فرمود و بصر و فؤاد را جمع ؟ .
جواب : سمع شنيدن است و آلت آن اذن و لذا اذن را جمع ذكر فرموده :
لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ
اعراف آيهء 178 . و اما ابصار مراد اعين است و افئدة مراد قلوب است كه آلت ديدن و آلت تعقل و ادراك و فهميدن است .
[ سوره الملك ( 67 ) : آيه 24 ]
قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ ( 24 )
بفرما خداى متعال خدايى است كه شما را از زمين خلق فرمود و بسوى او محشور ميشويد .
قُلْ هُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ
ذرأ بمعنى واگذاشتن است و منتشر گشتن است چنانچه ميفرمايد :
وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصِيباً
. . . الآيه انعام آيهء 137 . يعنى شما را خلق فرمود و آفريد در اطراف زمين از مشرق تا مغرب از جنوب